HINDI NA BUMALIK SI DADDY SA HAWAII SA LOOB NG 32 TAON—PAGKAMATAY NIYA, ISANG KAHON ANG NAGBUNYAG NG SIKRETONG ITINAGO NI MAMA

Dalawang linggo matapos mamatay ang tatay ko, may dumating na malaking kahon mula sa Hawaii.

Walang pangalan ng nagpadala.

Walang sulat sa labas maliban sa pangalan ni Daddy.

Daniel Kealoha.

Nang makita iyon ni Mama, biglang nawala ang kulay ng mukha niya.

“Annie,” bulong niya, “huwag mong buksan.”

Napatingin ako sa kanya.

“Ma, para kay Daddy ito.”

“Alam ko.”

“Baka hindi pa alam ng nagpadala na patay na siya.”

Hinawakan niya ang pulsuhan ko.

“Pakiusap. Itapon mo na lang.”

Doon ako unang natakot.

Hindi dahil sa kahon.

Kundi dahil sa mukha ni Mama.

Para siyang nakakita ng isang bagay na tatlumpung taon niyang tinatakasan.

Dahan-dahan kong inalis ang tape.

Sa ibabaw ay may nakatiklop na puting tela na may burdang mga bulaklak.

Sa ilalim nito, may isang lumang litrato.

Isang binatang nakatayo sa dalampasigan.

Nakayapak.

Nakasuot ng puting kamiseta.

At may kargang sanggol.

Si Daddy iyon.

Sigurado ako.

Pero hindi ako ang sanggol.

Sa likod ng litrato, may nakasulat:

Daniel at ang anak niyang si Leilani. Maui, 1991.

Parang tumigil ang tibok ng puso ko.

Tumingin ako kay Mama.

“Anak niya?”

Hindi siya sumagot.

Kinuha ko ang susunod na bagay mula sa kahon.

Isang maliit na kahoy na kahon na may inukit na pangalan.

LEILANI.

At sa ilalim niyon ay may makapal na sobre.

Nakasulat sa harap:

Para kay Papa. Handa na akong umuwi sa iyo.

Napahawak ako sa bibig.

“Diyos ko…”

Nagsimulang umiyak si Mama.

At ang unang sinabi niya ay hindi paliwanag.

“Annie, may mga bagay akong ginawa noon na hindi mo ako mapapatawad.”

Hindi ko alam kung ano ang isasagot.

Dahil sa sandaling iyon, napagtanto kong ang lalaking itinuring kong pinakamalapit na kaibigan sa buong buhay ko ay may anak palang hindi ko kailanman narinig na binanggit.

At ang nanay ko—

alam niya.

Ang pangalan ko ay Annie Kealoha.

Dalawampu't anim na taong gulang ako nang mangyari iyon.

Ako ang nag-iisang anak na lumaki sa bahay namin sa Oregon.

O iyon ang pinaniwalaan ko.

Si Daddy ang paborito kong tao sa mundo.

Siya ang nagturo sa akin magbisikleta.

Siya ang nagturo sa akin magpalit ng gulong.

Siya ang kasama kong nanonood ng mga lumang pelikula tuwing umuulan.

At siya rin ang unang taong tinatawagan ko kapag may problema ako.

Pero may isang bagay siyang hindi kailanman naikuwento nang buo.

Ang Hawaii.

Ipinanganak siya sa Maui.

Lumaki malapit sa dagat.

At umalis noong dalawampung taong gulang siya.

Sa Oregon niya nakilala si Mama.

Doon sila nagpakasal.

Doon ako ipinanganak.

At doon na rin siya namatay.

Hindi siya muling nakabalik sa lugar na tinatawag niyang tahanan.

Noong bata ako, madalas ko siyang makita sa kusina kapag gabi.

May hawak siyang lumang litrato ng dalampasigan.

Minsan, tinanong ko siya:

“Daddy, ano'ng pakiramdam ng ulan sa Hawaii?”

Ngumiti siya.

“Mainit.”

“Hindi malamig?”

“Hindi katulad dito.”

“Ano'ng amoy?”

“Dagat. Kahit hindi mo pa nakikita ang tubig, alam mong malapit ka na.”

“Bakit hindi tayo pumunta?”

Doon nawawala ang ngiti niya.

“Balang araw, anak.”

Pero hindi dumating ang araw na iyon.

Tuwing nababanggit ang Hawaii sa hapag-kainan, nagbabago ang mukha ni Mama.

Minsan, habang kumakain kami, sinabi ni Daddy na gusto niyang ipakita sa akin ang dalampasigang pinaglalaruan niya noong bata siya.

Biglang ibinaba ni Mama ang tinidor.

“Daniel, masaya ka ba rito?”

Nagulat si Daddy.

“Siyempre.”

“Then bakit parang lagi mong gustong bumalik doon?”

“Margaret, hindi iyon ang ibig kong sabihin.”

“Hindi ba sapat ang pamilya mo rito?”

Tahimik siyang tumingin sa kanya.

Pagkatapos ay inabot ang kamay niya.

“Sapat kayo.”

Pero nakita ko ang lungkot sa mga mata niya.

Nang gabing iyon, tinanong ko siya:

“Daddy, bakit nagagalit si Mama kapag Hawaii ang pinag-uusapan?”

Matagal siyang hindi sumagot.

Pagkatapos ay sinabi niya ang mga salitang hindi ko malilimutan.

“Subukan mong intindihin ang nanay mo, Annie. Kung alam mo ang buong kuwento, hindi ka basta magagalit sa kanya.”

“Anong kuwento?”

Hinaplos niya ang buhok ko.

“May mga pagkakamaling napakahirap aminin.”

“Sa iyo?”

Bahagya siyang ngumiti.

“Sa aming dalawa.”

Hindi ko na siya pinilit.

Akala ko tungkol lang iyon sa dating buhay nila bago ako ipinanganak.

Hindi ko inakalang may isa pa pala akong kapatid.

Dalawang linggo bago dumating ang kahon, namatay si Daddy sa isang aksidente.

Pauwi siya mula sa hardware store.

May isang sasakyang nawalan ng kontrol sa madulas na kalsada.

Hindi na siya umabot sa ospital.

Walang huling paalam.

Walang huling yakap.

Walang pagkakataong itanong ang mga bagay na dapat matagal ko nang tinanong.

Kaya nang dumating ang kahon mula sa Honolulu, hindi ko kayang itapon iyon.

Iyon na marahil ang huling bagay na ipinadala sa kanya habang buhay pa siya.

At ngayon, nakaupo ako sa kusina, hawak ang litrato niya kasama ang isang sanggol na hindi ako.

“Ma,” mahina kong tanong, “sino si Leilani?”

Umupo si Mama.

Parang biglang tumanda nang sampung taon ang mukha niya.

“Anak siya ng daddy mo.”

“Sa ibang babae?”

Tumango siya.

“Bago niya ako nakilala.”

“Buhay siya?”

“Oo.”

“Alam ni Daddy?”

Hindi agad sumagot si Mama.

At doon ko nakita ang tunay na takot sa mukha niya.

“Margaret.”

Hindi ko siya karaniwang tinatawag sa pangalan niya.

Napatingin siya sa akin.

“Alam ba ni Daddy na buhay ang anak niya?”

Napahagulgol siya.

“Hindi noong una.”

Nanlamig ang buong katawan ko.

“Anong ibig mong sabihin?”

Hinawakan niya ang isang tissue.

Pero hindi niya ginamit.

Tinitigan lang niya iyon habang nagsasalita.

Noong labinsiyam na taong gulang si Daddy, may kasintahan siyang nagngangalang Malia.

Magkakilala sila mula high school.

Pareho silang mahilig sa dagat.

Pareho nilang pinangarap na magkaroon ng maliit na bahay sa Maui.

Nang mabuntis si Malia, natakot ang dalawang pamilya.

Wala pang maayos na trabaho si Daddy.

Mahigpit ang ama ni Malia.

At ayaw nitong mapangasawa ng anak niya ang isang binatang walang pera.

Pero hindi tumakbo si Daddy.

Nagtrabaho siya sa bangka ng tiyuhin niya.

Nag-ipon.

At nang ipinanganak si Leilani, nandoon siya.

Siya ang unang kumarga sa sanggol.

Sa loob ng ilang buwan, sinubukan nilang bumuo ng pamilya.

Pero lumala ang alitan.

Gusto ng pamilya ni Malia na lumipat sila sa ibang isla at humiwalay kay Daddy.

Gusto naman ni Daddy na manatili silang magkakasama.

Isang gabi, nag-away sila.

Umalis si Malia kasama ang sanggol.

Pagkalipas ng ilang linggo, may dumating na sulat.

Ayon sa sulat, namatay si Leilani matapos magkasakit.

At ayaw na raw siyang makita ni Malia.

Napahawak ako sa bibig.

“Hindi…”

Tumango si Mama.

“Ganoon ang pinaniwalaan niya.”

“Pero buhay siya.”

“Oo.”

“Sinungaling ang sulat?”

“Ang ama ni Malia ang gumawa.”

Hindi ko alam kung ano ang mas masakit.

Na may batang inagawan ng ama.

O may amang pinaniwalang namatay ang sarili niyang anak.

“Bakit hindi siya naghanap?”

“Sinubukan niya. Pero umalis na sila sa dating bahay. Wala siyang mahanap na impormasyon. At noong panahong iyon, wala pang internet na katulad ngayon.”

Huminga nang malalim si Mama.

“Nagpunta siya sa bahay ng pamilya. Pinaalis siya. Sinabi nilang wala na siyang karapatang lumapit kay Malia.”

“Then umalis siya sa Hawaii?”

“Oo.”

Dalawampung taong gulang si Daddy nang lumipat siya sa Oregon.

Dala ang ilang damit.

Kaunting ipon.

At isang litrato ng sanggol na pinaniwalaan niyang wala na.

Doon niya nakilala si Mama.

Makalipas ang dalawang taon, nagpakasal sila.

At pagkaraan ng ilang taon, ipinanganak ako.

“Pero paano mo nalaman ang tungkol kay Leilani?” tanong ko.

Hindi sumagot si Mama.

Napatingin siya sa bintana.

At alam kong iyon ang bahaging ayaw niyang sabihin.

“Ma.”

“Labing-anim na taon ka noon.”

Napakunot ang noo ko.

“Ano?”

“Noong unang dumating ang sulat.”

Dahan-dahan siyang tumingin sa akin.

“May babaeng sumulat sa daddy mo mula Hawaii. Ang pangalan niya ay Leilani.”

Parang may bumigat sa dibdib ko.

“Labing-anim na taon ako?”

Tumango siya.

“Sampung taon na ang nakalipas.”

“Anong sinabi sa sulat?”

Napaluha si Mama.

“Na matagal niyang hinanap ang ama niya. Na buhay siya. Na gusto niyang makilala si Daniel.”

Hindi ako makahinga.

“At ibinigay mo ang sulat kay Daddy?”

Tahimik.

“Ma?”

Umiling siya.

Hindi ako agad nakapagsalita.

“Tinago mo?”

“Oo.”

“Bakit?”

Nagsimulang umiyak si Mama.

“Natakot ako.”

“Sa ano?”

“Na mawawala siya sa akin.”

Napaatras ako.

“Anong ibig mong sabihin?”

“Annie, hindi mo naiintindihan—”

“Then ipaintindi mo!”

Napahawak siya sa dibdib.

“Matagal nang malungkot ang daddy mo tuwing naaalala niya ang Hawaii. Pakiramdam ko hindi niya kailanman lubusang iniwan ang lugar na iyon. Nang dumating ang sulat, natakot akong kapag nalaman niyang buhay ang anak niya, babalik siya roon.”

“Anak niya iyon!”

“Alam ko.”

“Akala niya patay!”

“Alam ko!”

Napahagulgol siya.

“At araw-araw kong pinagsisihan.”

Hindi ko alam kung paano ako mananatiling nakaupo.

Tumayo ako.

Naglakad papunta sa bintana.

Sa labas, umuulan.

Ang parehong malamig na ulan na buong buhay kong naririnig na ikinukumpara ni Daddy sa ulan sa Hawaii.

Sampung taon.

Sampung taon na may anak siyang naghahanap sa kanya.

At itinago iyon ni Mama.

“May iba pa bang sulat?” tanong ko.

“Oo.”

“Ilan?”

“Pitong sulat sa loob ng halos dalawang taon.”

Napapikit ako.

“Pitong beses?”

Hindi siya sumagot.

“Pitong beses kang nagkaroon ng pagkakataong sabihin sa kanya?”

“Oo.”

“At hindi mo ginawa?”

Umiling siya.

Naramdaman kong nanginginig ang mga kamay ko.

“Paano niya nalaman?”

Doon tumingin si Mama sa kahon.

“Dahil isang araw, nakita niya ang mga sulat.”

Tumigil ako.

“Alam niya?”

“Oo.”

“Kailan?”

“Walong taon na ang nakalipas.”

Napaupo ako.

Biglang may ibang kahulugan ang lahat.

Ang mga gabing tahimik siya sa kusina.

Ang mga litrato ng dalampasigan.

Ang mga pag-uusap nila ni Mama na humihinto kapag pumapasok ako.

Ang sinabi niyang kung alam ko ang buong kuwento, hindi ako basta magagalit sa kanya.

“Anong ginawa niya nang malaman niya?”

Tinakpan ni Mama ang mukha niya.

“Hindi siya sumigaw.”

Hindi ko alam kung bakit mas masakit iyon.

“Hinawakan lang niya ang mga sulat. Binasa niya isa-isa. Pagkatapos ay tinanong niya ako kung bakit.”

“Ano'ng sinabi mo?”

“Ang totoo.”

“At?”

“Umiyak siya.”

Napayuko si Mama.

“Sa unang pagkakataon sa buong pagsasama namin, nakita kong umiyak siya na parang may namatay.”

Napapikit ako.

Dahil sa isang paraan, may namatay nga.

Ang sampung taong puwede sana niyang makasama ang anak niya.

“Pinatawad ka niya?”

Tumango si Mama.

“Hindi agad.”

Tumigil siya.

“Halos anim na buwan kaming halos hindi nag-uusap. Natulog siya sa guest room. Nag-counseling kami. Akala ko maghihiwalay na kami.”

“Bakit hindi?”

“Dahil sinabi niyang ayaw niyang mawalan ka rin ng pamilya dahil sa ginawa ko.”

Napatingin ako sa kanya.

“Ginamit mo ako bilang dahilan?”

“Hindi. Siya ang nagsabi noon. Pero alam kong hindi iyon sapat na dahilan para manatili.”

Huminga siya nang malalim.

“Ang totoo, pinili niyang subukang ayusin ang pagsasama namin. Hindi niya sinabi na tama ang ginawa ko. Hindi niya rin sinabi na wala na iyong halaga.”

Tumulo ang luha niya.

“Sinabi niyang mapapatawad niya ako balang araw, pero hindi na niya maibabalik ang mga taon.”

Hindi ko alam kung paano nagawa ni Daddy iyon.

Ako, hindi ko pa kayang isipin ang pagpapatawad.

“Hinahanap niya si Leilani pagkatapos?”

“Oo.”

Doon may kaunting pag-asa na pumasok sa dibdib ko.

“Nagkita sila?”

Umiling si Mama.

“Hindi pa.”

“Bakit?”

“Dahil noong sumulat siya, hindi agad sumagot si Leilani.”

Nang matuklasan ni Daddy ang mga sulat, agad siyang sumulat sa anak niya.

Ipinaliwanag niyang akala niya patay ito.

Na hindi niya alam na hinahanap siya.

Na hindi niya intensiyong abandonahin ito.

Pero hindi agad naniwala si Leilani.

Paano nga naman?

Lumaki siyang naririnig na iniwan siya ng ama niya.

At nang hanapin niya ito bilang dalaga, wala siyang natanggap na sagot.

Sa pananaw niya, dalawang beses siyang tinanggihan.

Hindi niya alam na may taong humarang sa mga sulat.

“Sinabi ba ni Daddy ang ginawa mo?” tanong ko.

Tumango si Mama.

“Sinabi niya ang lahat.”

“At ano'ng sagot ni Leilani?”

“Na kailangan niya ng panahon.”

Iyon pala ang dahilan kung bakit hindi bumalik si Daddy sa Hawaii.

Hindi dahil wala siyang pamasahe.

Hindi dahil ayaw niya.

Kundi dahil ayaw niyang biglang sumulpot sa buhay ng anak na nasaktan na nang dalawang beses.

Nagpadala siya ng mga sulat.

Mga litrato.

Mga kuwento tungkol sa pagkabata niya.

Mga alaala ng panahong karga niya si Leilani.

At kahit hindi palaging sumasagot ang anak niya, patuloy siyang nagsusulat.

Minsan isang beses sa isang buwan.

Minsan tuwing birthday.

Minsan tuwing Pasko.

“Alam mo ba kung bakit hindi niya sinabi sa akin?” tanong ko.

Tumango si Mama.

“Dahil gusto niyang si Leilani mismo ang magdesisyon kung kailan siya handang magkaroon ng kapatid.”

Napaluha ako.

“Kahit sa akin, inisip pa rin niya kung ano ang makabubuti.”

“Oo.”

“Samantalang ikaw…”

Hindi ko natapos.

Hindi ko kailangan.

Bumalik ako sa kahon.

Kinuha ang sobre.

Dahan-dahan kong binuksan.

Sa loob ay may mahabang sulat.

At sa unang linya pa lang, tuluyan akong napaiyak.

Papa,

Hindi ko alam kung paano magsisimula, kaya sasabihin ko na lang ang bagay na matagal kong hindi kayang sabihin.

Naniniwala na ako sa iyo.

Matagal kong inisip na pinili mong iwan kami ni Mama. Pagkatapos, nang malaman kong hinanap mo pala ako at sinabi sa iyong namatay ako, hindi ko alam kung kanino ako magagalit.

Galit ako kay Lolo dahil nagsinungaling siya.

Galit ako kay Mama dahil natakot siyang kontrahin siya.

Galit ako sa asawa mo dahil itinago niya ang mga sulat ko.

At kahit alam kong hindi mo kasalanan ang lahat, galit pa rin ako sa iyo dahil wala ka noong kailangan kita.

Napahinto ako.

Parang naririnig ko ang boses ng isang kapatid na hindi ko pa nakikilala.

Nagpatuloy ako.

Pero sa loob ng walong taon, hindi ka tumigil sa pagsulat.

Hindi mo ako pinilit.

Hindi mo ako sinisi.

Hindi mo sinabi na kailangan kitang patawarin dahil ama kita.

Sa bawat birthday, may sulat ka.

Sa bawat Pasko, may sulat ka.

At noong ipinanganak ang anak kong babae, nagpadala ka ng maliit na kumot na ikaw mismo ang pumili.

Doon ko napansin ang puting telang nasa ibabaw ng kahon.

Hindi pala iyon basta tela.

Isang kumot.

May burdang pangalan.

KAIYA.

Anak ni Leilani.

Apo ni Daddy.

Nagpatuloy ang sulat.

Papa, pitong taong gulang na si Kaiya.

Mahilig siya sa dagat.

Mahilig siyang gumuhit.

At noong ipinakita ko sa kanya ang litrato mo, sinabi niyang magkapareho kayo ng mata.

Noong una, natakot akong sabihin sa kanyang may lolo siya.

Ayokong umasa siya sa taong baka hindi dumating.

Pero hindi ka tumigil sa pagsulat.

At ngayong naiintindihan ko na ang nangyari, gusto kong bigyan tayo ng pagkakataon.

Sa susunod na buwan, may maliit kaming pagtitipon sa Maui para sa ikaapatnapung birthday ko.

Gusto kong naroon ka.

Hindi bilang bisita.

Bilang papa ko.

Napatakip ako sa bibig.

Sa ilalim ng sulat ay may dalawang larawan.

Sa una, isang babaeng may mahabang maitim na buhok ang nakatayo sa dalampasigan kasama ang batang babae.

Magkahawak sila ng kamay.

Sa ikalawa, nakangiti ang bata habang may hawak na maliit na shell necklace.

Sa likod, nakasulat:

Para kay Grandpa Daniel. Ako ang gumawa nito.

At doon ko nakita ang maliit na kuwintas sa kahon.

May pitong shell.

Isa para sa bawat taon ng buhay ni Kaiya.

Nanginginig ang kamay ko nang hawakan ko iyon.

Hindi na makikita ni Daddy ang apo niya.

Hindi na niya maririnig ang tawag nitong Grandpa.

Hindi na niya maaabot ang araw na pinakahihintay niya.

Tatlong araw bago ang aksidente, ipinadala ang kahon.

Kung nabuhay lang siya nang kaunti pang matagal, baka nakita niya iyon.

Napaupo ako sa sahig.

At doon ako umiyak nang hindi ko mapigilan.

Hindi lamang dahil namatay ang tatay ko.

Kundi dahil may isang pagkakataong halos maabot na niya.

At bigla itong nawala.

Lumuhod si Mama sa tabi ko.

“Annie…”

Umatras ako.

“Huwag muna.”

Huminto siya.

“Please.”

“Hindi ko kaya ngayon.”

Tumango siya.

At sa unang pagkakataon, hindi niya ako pinilit.

Kinagabihan, hindi ako nakatulog.

Paulit-ulit kong binasa ang sulat.

Tiningnan ang litrato ni Leilani.

Pinagmasdan ang mukha niya.

May mga bahagi siyang kamukha ko.

Ang hugis ng kilay.

Ang maliit na dimples.

Ang mga mata.

Mga mata ni Daddy.

Doon ko naisip ang pinakamasakit na bagay.

May kapatid pala akong lumaki sa kabilang panig ng dagat.

May mga birthday siyang hindi ko nadaluhan.

May mga gabing umiyak siya dahil iniisip niyang ayaw sa kanya ng ama niya.

At habang lumalaki ako sa Oregon na may tatay na naghahatid sa akin sa school, lumalaki siya sa Hawaii na nagtatanong kung bakit hindi siya hinahanap ng sarili niyang ama.

Pareho kaming may kulang.

Pero magkaiba ang alam naming kuwento.

Kinabukasan, pumasok ako sa maliit na silid na ginagamit ni Daddy bilang opisina.

Matagal ko nang alam na may naka-lock siyang drawer.

Dati, hindi ko iyon pinapakialaman.

Pero may maliit na susi sa lalagyan ng mga relo niya.

Binuksan ko ang drawer.

Sa loob ay may tatlong makakapal na folder.

Ang una ay may pangalan ko.

ANNIE.

Nandoon ang mga lumang drawing ko.

Mga school certificates.

Mga litrato.

Mga birthday card na ginawa ko noong bata ako.

Ang ikalawa ay may pangalan ni Leilani.

LEILANI.

Nandoon ang mga kopya ng mga sulat niya.

Mga litrato.

Mga resibo ng mga ipinadalang regalo.

At isang maliit na papel na may nakasulat na mga petsa.

Bawat taon.

Bawat birthday.

Mula nang ipinanganak siya.

Hindi pala nakalimutan ni Daddy ang anak niya kahit noong pinaniwalaan niyang patay ito.

Sa ikatlong folder, may pangalan ni Mama.

MARGARET.

Nagdalawang-isip akong buksan.

Pero ginawa ko.

Sa loob ay may isang sulat.

Para sa akin.

Annie,

Kung binabasa mo ito, malamang may mga bagay ka nang nalaman tungkol sa nakaraan namin ng mama mo.

Hindi ko alam kung kailan darating ang araw na iyon.

Pero may gusto akong sabihin.

May ginawa ang nanay mo na lubhang nakasakit sa akin.

Hindi ko iyon itatanggi.

Hindi ko rin hihilinging sabihin mong tama siya.

Ang pagpapatawad ko ay sarili kong desisyon. Hindi iyon obligasyon mo.

Napahinto ako.

Pinunasan ko ang luha ko.

Nagpatuloy ako.

Pero sana malaman mong ang nanay mo ay hindi lamang ang pinakamasamang bagay na nagawa niya.

Matapos kong malaman ang tungkol sa mga sulat, sinabi niya sa akin ang totoo kahit alam niyang maaari akong umalis.

Humingi siya ng tulong.

Tinanggap niya ang galit ko.

At sa mga sumunod na taon, sinubukan niyang itama ang hindi na niya lubusang maitatama.

Hindi sapat iyon para ibalik ang oras.

Pero mahalaga rin ang ginawa niya pagkatapos.

Anak, may mga taong gumagawa ng malaking pagkakamali dahil sa takot.

Hindi dahilan ang takot para manakit.

Pero minsan, ang pag-unawa kung saan nanggaling ang takot ay unang hakbang para hindi na maulit ang sakit.

Hindi ko alam kung makikilala ko pa si Leilani.

Umaasa ako.

At kung darating ang araw na handa siyang makilala ka, sana bigyan mo siya ng pagkakataon.

Hindi dahil magkapatid kayo sa dugo.

Kundi dahil pareho kayong may karapatang malaman ang buong kuwento ng pamilya ninyo.

Love, Daddy.

Matagal kong hawak ang sulat.

Sa unang pagkakataon mula nang mamatay siya, naramdaman kong parang nakikipag-usap ulit siya sa akin.

Hindi niya ako pinipilit magpatawad.

Hindi niya ipinapasa sa akin ang responsibilidad na ayusin ang lahat.

Binibigyan lang niya ako ng katotohanan.

At ng pagkakataong pumili.

Kinahapunan, bumalik ako sa kusina.

Nandoon si Mama.

Hindi pa rin siya halos kumakain.

Umupo ako sa tapat niya.

“May nakita akong sulat ni Daddy.”

Napapikit siya.

“Alam ko.”

“Alam mong may iniwan siya para sa akin?”

Tumango siya.

“Sinabi niyang darating ang panahon na kailangan mong basahin iyon.”

Tahimik kami.

Pagkatapos ay tinanong ko:

“Ma, bakit hindi mo sinabi sa akin noong nalaman na ni Daddy ang totoo?”

Napaluha siya.

“Dahil nahihiya ako.”

“Hindi ba dapat ako ang magdesisyon kung ano ang mararamdaman ko?”

“Oo.”

“Pero pinili mong manahimik ulit.”

Tumango siya.

At sa pagkakataong iyon, wala siyang idinahilan.

“Tama ka.”

Napatitig ako.

“Hindi ko alam kung mapapatawad kita.”

“Alam ko.”

“Galit ako.”

“May karapatan ka.”

“May kapatid ako sa Hawaii. May pamangkin ako. At hindi ko man lang alam.”

Umiyak si Mama.

“Sorry, Annie.”

Hindi ko siya niyakap.

Hindi pa.

Pero hindi rin ako umalis.

Pagkaraan ng ilang minuto, sinabi ko:

“Pupunta ako sa Hawaii.”

Napatingin siya.

“Kailan?”

“Sa birthday ni Leilani.”

Namutla siya.

“Annie…”

“Hindi ko alam kung gusto niya akong makita. Pero susubukan kong makipag-ugnayan.”

Tumango si Mama.

“At kung ayaw niya?”

“Rerespetuhin ko.”

Tahimik.

Pagkatapos ay tinanong niya:

“Pwede ba akong sumama?”

Napatingin ako sa kanya.

“Bakit?”

“Dahil gusto kong humingi ng tawad sa kanya.”

Huminga ako nang malalim.

“Ma, hindi ikaw ang magdedesisyon kung handa siyang makita ka.”

Tumango siya.

“Tama ka.”

At iyon ang unang pagkakataong nakita kong tunay na tinanggap ni Mama na hindi niya kayang kontrolin ang susunod na mangyayari.

Kinailangan kong hanapin si Leilani.

Walang return address ang kahon.

Pero may pangalan ng maliit na shop sa resibo ng shell necklace.

May email din sa isa sa mga lumang sulat na nakita ko sa folder ni Daddy.

Matagal kong tinitigan ang screen bago ako nagsulat.

Hindi ko alam kung paano ipakilala ang sarili ko.

Sa huli, simple lang ang sinabi ko.

Hi, Leilani.

Ako si Annie.

Anak din ako ni Daniel Kealoha.

Natanggap namin ang kahon na ipinadala mo.

May kailangan akong sabihin sa iyo.

Dalawang linggo na ang nakalipas, namatay si Daddy sa isang aksidente.

Hindi niya nakita ang sulat mo.

Pero nabasa ko.

At gusto kong malaman mong mahal na mahal ka niya.

Hindi ko alam kung gusto mo akong makilala. Pero kung papayag ka, gusto kong dalhin sa iyo ang mga sulat at litrato niyang itinago sa loob ng maraming taon.

Annie.

Pinindot ko ang send.

At naghintay.

Isang araw.

Dalawa.

Tatlo.

Sa ikaapat na araw, may sagot.

Maikli lang.

Annie,

Hindi ko alam kung paano sasabihin sa iyo kung gaano kasakit basahin ang balitang ito.

Tatlong dekada kong hinintay ang pagkakataong makita si Papa.

At noong handa na ako, huli na pala.

Pero gusto kitang makilala.

Please come.

Leilani.

Umiyak ako sa harap ng laptop.

Dahil sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, may kapatid akong naghihintay sa akin.

Lumipad ako papuntang Maui makalipas ang dalawang linggo.

Hindi sumama si Mama.

Sinabi kong kailangan munang pumayag si Leilani bago siya pumunta.

Tinanggap niya iyon.

Sa eroplano, hawak ko ang maliit na kahon ng abo ni Daddy.

Hindi lahat.

May bahagi na inilagay namin sa puntod niya sa Oregon.

Pero bago siya namatay, ilang beses niyang sinabi na kung darating ang panahon, gusto niyang may bahagi niya na makauwi sa dagat ng Maui.

Hindi ko alam noon kung bakit napakahalaga niyon.

Ngayon, alam ko na.

Nang lumapag ang eroplano, mainit ang hangin.

May amoy na hindi ko maipaliwanag.

Maalat.

Matamis.

At pamilyar kahit unang beses ko pa lang naroon.

Naalala ko ang sinabi ni Daddy.

Maaamoy mo ang dagat bago mo pa makita.

Doon ako muling napaiyak.

Naghihintay si Leilani sa labas ng airport.

Nakilala ko agad siya.

Hindi dahil sa litrato.

Kundi dahil sa mga mata.

Mga mata ni Daddy.

May kasama siyang maliit na batang babae.

Si Kaiya.

Nakatayo kami nang ilang segundo na walang nagsasalita.

Pagkatapos ay lumapit si Leilani.

“Annie?”

Tumango ako.

“Oo.”

Nanginginig ang labi niya.

“Kamukha mo siya.”

Napatawa ako habang umiiyak.

“Ikaw rin.”

At pagkatapos—

niyakap niya ako.

Hindi yakap ng dalawang taong matagal nang magkakilala.

Yakap ng dalawang taong matagal nang may nawawalang bahagi ng sarili.

Hindi ko alam kung gaano kami katagal nakatayo roon.

Nang bumitaw kami, may maliit na kamay na humila sa damit ni Leilani.

“Mommy?”

Ngumiti ang kapatid ko.

“Kaiya, ito si Aunt Annie.”

Tumingin sa akin ang bata.

“From Oregon?”

Tumango ako.

“Oo.”

“Daughter din ni Grandpa Daniel?”

Napaluha ako.

“Oo.”

Napaisip siya.

Pagkatapos ay ngumiti.

“So you're my aunt for real?”

Tumawa ako.

“For real.”

Iniabot niya ang kamay niya.

May hawak siyang maliit na shell.

“Para sa iyo.”

Kinuha ko iyon.

“Salamat.”

Nagkibit-balikat siya.

“Marami pa sa beach.”

Doon kami nagtawanan.

At sa gitna ng sakit, sa unang pagkakataon, may naramdaman akong kakaibang saya.

May pamilya pa pala akong hindi ko kilala.

Dinala ako ni Leilani sa maliit niyang bahay.

May mga halaman sa porch.

May mga laruan sa sala.

May mga painting sa dingding.

At sa isang shelf, may mga nakapilang sulat.

Mga sulat ni Daddy.

Lahat nakatali sa asul na ribbon.

Lumapit ako.

“Lahat iyan galing sa kanya?”

Tumango si Leilani.

“Hindi ko itinapon kahit isa.”

Kinuha niya ang isang sobre.

“May panahon na galit na galit ako sa kanya.”

“Alam ko.”

“Pero bawat sulat, pareho ang sinasabi niya.”

“Ano?”

“Na hindi niya ako pinipilit. Na maghihintay siya.”

Napatitig siya sa mga sobre.

“At noong handa na akong sabihin sa kanya na gusto ko siyang makita…”

Hindi niya natapos.

Hinawakan ko ang kamay niya.

“Alam ko.”

Kinagabihan, ipinakita ko sa kanya ang mga folder ni Daddy.

Ang mga litrato.

Ang mga birthday note.

Ang mga kopya ng sulat.

At ang listahan ng mga petsang isinulat niya mula nang ipinanganak si Leilani.

Nang makita iyon, hindi agad siya umiyak.

Hinaplos lang niya ang papel.

“Hindi niya nakalimutan ang birthday ko.”

Umiling ako.

“Hindi.”

“Akala ko…”

Naputol ang boses niya.

“Akala ko wala akong halaga sa kanya.”

Doon ko siya niyakap.

“May halaga ka.”

Humagulgol siya.

“Annie, ang dami naming nasayang na panahon.”

“Alam ko.”

“Hindi ko man lang siya natawag na Papa nang personal.”

Hinawakan ko ang kamay niya.

“Pero nabasa niya ang mga sulat mo.”

Tumango siya.

“Alam ko.”

“At noong namatay siya, mahal ka niya.”

Doon tuluyang bumigay ang kapatid ko.

Kinabukasan, dinala niya ako sa dalampasigang nasa lumang litrato ni Daddy.

Hindi na eksaktong katulad noon ang lugar.

May mga bagong bahay.

May maliit na café.

May mas maayos na daan.

Pero nandoon pa rin ang dagat.

Malawak.

Asul.

At tila walang katapusan.

May dala kaming maliit na kahon ng abo.

Kasama namin si Kaiya.

May isang matandang lalaking naghihintay sa tabi ng dalampasigan.

Si Uncle Kimo.

Pinsan ni Daddy.

Nang makita niya ako, napahawak siya sa dibdib.

“Daniel?”

Napaluha ako.

“Anak niya po ako.”

Lumapit siya.

Hinawakan ang magkabilang pisngi ko.

“Alam ko.”

Umiyak siya.

“Parehong-pareho ang mata ninyo.”

Doon ko nalaman na may iba pang taong naghihintay sa pagbabalik ni Daddy.

May mga pinsan.

Mga kaibigan noong kabataan.

Mga kapitbahay na nakakaalala pa sa binatang mahilig mangisda at tumugtog ng ukulele.

Hindi pala siya nakalimutan ng Hawaii.

At hindi rin niya nakalimutan ang Hawaii.

Nang oras na para magpaalam, tumayo kami sa tabi ng tubig.

Nagdasal si Uncle Kimo.

Tahimik kaming nakinig.

Pagkatapos ay si Leilani ang unang nagsalita.

“Papa…”

Nanginginig ang boses niya.

“Sorry kung natagalan akong maniwala.”

Hinawakan ko ang kamay niya.

“Pero nandito na ako.”

Pagkatapos ay ako naman.

“Daddy, naaalala mo noong tinanong kita kung ano ang amoy ng Hawaii?”

Huminga ako nang malalim.

“Alam ko na.”

Napatawa ako habang umiiyak.

“Hindi mo pala ako niloloko.”

Nang payagan kami ng mga namamahala sa lugar at maayos na maisagawa ang mga kinakailangang pahintulot, nagpaalam kami kay Daddy sa dagat na mahal niya.

Hindi ko malilimutan ang sandaling iyon.

Ang init ng hangin.

Ang tunog ng alon.

Ang maliit na kamay ni Kaiya na nakahawak sa akin.

At ang kapatid kong nakatayo sa tabi ko.

Tatlong dekadang magkahiwalay ang dalawang bahagi ng buhay ni Daddy.

Sa wakas, magkasama kami.

Hindi niya iyon nakita.

Pero gusto kong maniwalang kung nasaan man siya, alam niyang nakauwi na siya.

Bago ako bumalik sa Oregon, may tinanong si Leilani.

“Annie, kumusta ang mama mo?”

Hindi ko alam kung paano sasagot.

“Nasasaktan siya.”

Tumango si Leilani.

“Ako rin.”

“Alam ko.”

“Galit ka ba sa kanya?”

“Oo.”

“Pero mahal mo pa rin?”

Matagal akong tahimik.

“Oo.”

Napatingin siya sa dagat.

“Ang hirap, ano?”

Tumango ako.

“Sobra.”

Pagkatapos ay sinabi niya ang isang bagay na hindi ko inaasahan.

“Gusto kong makausap siya balang araw.”

Napalingon ako.

“Sigurado ka?”

“Hindi pa ngayon.”

Tumango siya.

“Pero gusto kong marinig mula sa kanya mismo kung bakit niya ginawa iyon.”

“May paliwanag siya.”

“Alam ko.”

Tumingin siya sa akin.

“Pero hindi ibig sabihin na magiging sapat ang paliwanag.”

Hindi ako sumagot.

Dahil tama siya.

Makalipas ang anim na buwan, nagkaroon sila ng unang pag-uusap.

Sa video call.

Nandoon ako.

Hindi para magsalita para sa kanila.

Kundi para suportahan ang kapatid ko kung kailangan niya.

Nang lumitaw ang mukha ni Mama sa screen, agad siyang umiyak.

“Leilani…”

Tahimik ang kapatid ko.

“Hello, Margaret.”

Hindi siya tinawag na Auntie.

Hindi siya ngumiti.

Diretso siyang nagtanong.

“Bakit mo itinago ang mga sulat ko?”

Hindi agad nakasagot si Mama.

Pagkatapos ay sinabi niya ang totoo.

“Dahil natakot akong mawala sa akin si Daniel.”

“Alam mong hinahanap ko ang tatay ko?”

“Oo.”

“Alam mong akala niyang patay ako?”

“Oo.”

“Pero itinago mo pa rin?”

Tumango si Mama.

“Oo.”

Tahimik.

Pagkatapos ay sinabi ni Leilani:

“Alam mo bang may mga gabing akala ko wala akong halaga dahil hindi siya sumasagot?”

Napahagulgol si Mama.

“Sorry.”

“Hindi mo kailangang umiyak para sa akin.”

Tumigil si Mama.

“Gusto kong marinig mong sabihin na mali ang ginawa mo.”

Tumango siya.

“Mali ang ginawa ko.”

“Hindi dahil nahuli ka.”

“Oo.”

“Hindi dahil namatay si Papa.”

“Oo.”

“Kundi dahil ninakaw mo ang pagkakataon naming maging mag-ama.”

Doon huminga nang malalim si Mama.

“Oo, Leilani. Ninakaw ko iyon sa inyo. At wala akong paraan para ibalik.”

Hindi nagsalita ang kapatid ko nang ilang segundo.

Pagkatapos ay sinabi niya:

“Salamat sa pagsasabi ng totoo.”

At tinapos niya ang tawag.

Hindi siya nagpatawad noong araw na iyon.

Hindi rin siya nangakong magkakaroon sila ng magandang relasyon.

Pero nakapag-usap sila.

At sa pagkakataong iyon, walang lihim.

Sa mga sumunod na buwan, dahan-dahan ding nagbago ang relasyon namin ni Mama.

Hindi naging madali.

May mga araw na okay kami.

May mga araw na bigla kong naaalala ang mga sulat at bumabalik ang galit.

Minsan, habang nag-aayos kami ng lumang gamit ni Daddy, nakita ko ang litrato niya noong bata pa siya sa Maui.

Napahawak ako roon.

“Ma, bakit hindi mo siya hinayaang umuwi?”

Tahimik siyang tumingin sa akin.

“Dahil akala ko kapag umuwi siya roon, hindi na siya babalik sa akin.”

“At ngayon?”

Napaluha siya.

“Ngayon alam kong ang pagmamahal ay hindi dapat ginagawang kulungan.”

Hindi ko alam kung kailan ko siya lubusang mapapatawad.

Pero natutunan kong puwedeng mahalin ang isang tao habang kinikilala mong may ginawa siyang napakalaking mali.

At puwedeng subukang ayusin ang relasyon nang hindi nagkukunwaring walang nangyari.

Isang taon pagkatapos mamatay si Daddy, bumalik ako sa Maui.

Sa pagkakataong iyon, hindi ako nag-iisa.

Kasama ko si Mama.

Hindi para piliting makipagkasundo kay Leilani.

Kundi dahil inimbitahan kami ng kapatid ko sa ikaanimnapung birthday ng kanyang ina, si Malia.

Hindi ko inakalang darating ang araw na iyon.

Pero dumating.

Si Malia ay isang tahimik na babae na may puti na sa buhok.

Nang makita niya ako, umiyak siya.

“Kamukha mo si Daniel.”

Napangiti ako.

“Lagi nilang sinasabi.”

Hinawakan niya ang kamay ko.

“Minahal niya si Leilani noong sanggol pa siya.”

“Alam ko.”

“Hindi ko siya ipinaglaban nang sapat laban sa tatay ko.”

Tahimik akong nakinig.

“Matagal kong pinagsisihan iyon.”

Doon ko naunawaan na hindi lang pala si Mama ang may kasalanang kailangang harapin.

Maraming matatandang gumawa ng mga desisyong binayaran ng mga batang walang kasalanan.

At ngayon, kaming mga batang iyon ang nagsisikap buuin ang mga nawasak na bahagi.

Hindi lahat ng sugat ay gumaling.

Pero hindi na namin hinayaang magpatuloy ang mga kasinungalingan.

Sa huling gabi namin sa Maui, nakaupo ako sa dalampasigan kasama si Leilani.

Naglalaro si Kaiya sa buhangin.

Si Mama ay nakaupo sa malayo kasama si Malia.

Hindi sila matalik na magkaibigan.

Hindi rin sila nagkunwaring ganoon.

Pero nag-uusap sila.

At para sa akin, sapat na muna iyon.

Tumingin si Leilani sa dagat.

“Annie?”

“Ano?”

“Sa tingin mo, magiging masaya si Papa kung nakita niya tayo ngayon?”

Napangiti ako.

“Sigurado.”

“Bakit?”

“Dahil buong buhay niyang gustong ipakita sa akin ang Hawaii.”

Tumingin ako sa kanya.

“Hindi ko lang alam na ikaw pala ang pinakamahalagang dahilan.”

Napaluha siya.

Pagkatapos ay hinawakan niya ang kamay ko.

“Miss ko siya.”

“Ako rin.”

Tahimik kaming naupo.

Makalipas ang ilang minuto, tumakbo si Kaiya papunta sa amin.

May hawak siyang dalawang shell.

Isa para sa akin.

Isa para sa nanay niya.

“Matching!” sigaw niya.

Tumawa kami.

Pagkatapos ay lumapit siya sa akin.

“Aunt Annie?”

“Ano, sweetheart?”

“Next summer, babalik ka?”

Tiningnan ko si Leilani.

Ngumiti siya.

Sumagot ako:

“Oo.”

“Promise?”

Hinawakan ko ang maliit niyang daliri.

“Promise.”

At sa sandaling iyon, naalala ko si Daddy.

Ang mga gabing nakaupo siya sa kusina.

Ang lumang litrato ng dalampasigan.

Ang mga kuwentong hindi niya matapos.

Ang lungkot sa mga mata niya kapag binabanggit ang Hawaii.

Dati, akala ko isang lugar lang ang nami-miss niya.

Ngayon alam ko nang hindi lang dagat ang hinahanap niya.

Hindi lang mainit na ulan.

Hindi lang amoy ng hangin.

May anak siyang naiwan.

May apo siyang hindi pa nayayakap.

May pamilyang naghihintay sa kabilang panig ng karagatan.

At sa loob ng maraming taon, dala niya ang pagmamahal na iyon nang tahimik.

Hindi niya nakita ang araw na muli kaming nagtagpo.

Pero may iniwan siyang mga sulat.

Mga larawan.

Mga alaala.

At higit sa lahat, isang aral na hindi ko malilimutan.

Ang pagmamahal ay hindi dapat humingi ng kapalit na katahimikan.

Hindi dapat mangailangan ng kasinungalingan para manatili.

At hindi dapat matakot sa katotohanang may iba pang taong mahalaga sa buhay ng taong mahal mo.

Noong huling gabi ko sa Hawaii, umulan.

Hindi malakas.

Pino lang.

Lumabas ako sa porch.

Hinayaan kong mabasa ang mga kamay ko.

Mainit ang ulan.

At bago ko pa nakita ang dagat sa dilim, naamoy ko na ito.

Napangiti ako habang tumutulo ang luha ko.

“Daddy,” bulong ko, “nakauwi na tayo.”

At sa unang pagkakataon mula nang mawala siya, hindi lang lungkot ang naramdaman ko.

May kapatid na akong puwedeng tawagan.

May pamangking naghihintay sa susunod kong pagbisita.

May pamilyang unti-unting natututong magsabi ng totoo.

At may tahanan na rin ako sa lugar na buong buhay niyang pinangarap balikan.

Hindi na kailangang dalhin ni Daddy ang Hawaii sa isang kupas na litrato.

Dahil mula noon, sa tuwing hahawak ako ng telepono at maririnig ang boses ni Leilani sa kabilang linya, alam kong may bahagi ng tatay namin na patuloy na nabubuhay.