LABING-APAT NA TAON KONG IPINAGLUKSA ANG AKING INA MATAPOS MASUNOG ANG AMING BAKASYUNAN—PERO NANG IUWI KO ANG ISANG MATANDANG BABAENG PUNO NG PEKLAT AT SABIHING, “MAHAL, NAKABALIK NA SI MAMA,” NABITAWAN NG ASAWA KO ANG BASO AT BUMULONG, “IMPOSIBLE… SINIGURADO KONG HINDI KA MAKAKALABAS.”
LABING-APAT NA TAON KONG IPINAGLUKSA ANG AKING INA MATAPOS MASUNOG ANG AMING BAKASYUNAN—PERO NANG IUWI KO ANG ISANG MATANDANG BABAENG PUNO NG PEKLAT AT SABIHING, “MAHAL, NAKABALIK NA SI MAMA,” NABITAWAN NG ASAWA KO ANG BASO AT BUMULONG, “IMPOSIBLE… SINIGURADO KONG HINDI KA MAKAKALABAS.”
Labing-apat na taon akong nagdadala ng bulaklak sa isang puntod na walang laman.
Ako si Gabriel Alcantara, apatnapu't anim na taong gulang.
Ako ang namamahala sa Alcantara Holdings, kumpanyang sinimulan ng aking ama sa isang maliit na bodega at pinalaki ng aking ina matapos siyang mamatay.
Maraming nakakakilala sa pangalan namin dahil sa mga hotel, logistics center, at commercial property na pag-aari ng pamilya.
Pero para sa akin, walang halaga ang lahat ng iyon kumpara sa babaeng nagturo sa akin kung paano mabuhay nang hindi yumuyuko sa pera.
Ang nanay ko.
Si Doña Teresa Alcantara.
Labing-apat na taon na ang nakaraan, animnapu't isang taong gulang siya nang masunog ang lumang bahay-pahingahan namin sa Batangas.
Nasa Singapore ako noon para sa isang pagpupulong.
Alas-dos ng madaling-araw nang tumawag ang asawa kong si Isabella.
“Gabriel…”
Umiiyak siya.
“Nasusunog ang bahay sa Batangas.”
Tumayo ako mula sa kama.
“Nasaan si Mama?”
Hindi siya agad sumagot.
“Gabriel…”
“Nasaan si Mama?”
“Nasa loob daw.”
Iyon ang huling malinaw kong naaalala sa gabing iyon.
Kinabukasan, nakabalik ako sa Pilipinas.
Halos abo na ang bahay.
May mga bumbero.
Mga pulis.
Mga imbestigador.
At isang amoy na hindi ko nakalimutan sa loob ng labing-apat na taon.
Sunog na kahoy.
Basang lupa.
Usok.
Walang makilalang labi ni Mama.
Ayon sa paliwanag sa amin noon, matindi ang apoy at gumuho ang malaking bahagi ng bahay.
May ilang personal niyang gamit na natagpuan sa lugar.
Ang relo niya.
Bahagi ng kuwintas.
At isang piraso ng damit na kinilala ng kasambahay.
Ilang linggo akong tumangging tanggapin na patay siya.
Nagpagawa ako ng sarili kong paghahanap.
Nagbayad ako ng mga taong naghanap sa mga ospital.
Naglabas kami ng impormasyon sa mga kalapit na bayan.
Pero walang lumabas.
Hanggang sa unti-unting pinaniwala ako ng lahat na kailangan ko nang tanggapin.
Wala na si Mama.
Nagpagawa ako ng puntod para sa kanya sa tabi ng puntod ni Papa.
Walang katawan sa ilalim.
Mga alaala lang.
At sa pinakamadilim na panahong iyon, si Isabella ang laging nasa tabi ko.
Asawa ko na siya nang tatlong taon nang mangyari ang sunog.
Siya ang nagtanggal ng alak sa kamay ko nang halos gabi-gabi akong umiinom.
Siya ang sumama sa akin sa therapy.
Siya ang nagdala ng pagkain sa opisina kapag ayaw kong umuwi.
Kapag nagigising ako sa madaling-araw dahil napanaginipan kong humihingi ng tulong si Mama, si Isabella ang yumayakap sa akin.
“Wala kang kasalanan,” lagi niyang sinasabi.
“Hindi mo siya kayang iligtas dahil wala ka roon.”
Labing-apat na taon kong pinasalamatan ang asawa ko dahil hindi niya ako iniwan.
Hindi ko alam na darating ang araw na bawat yakap niya ay maaalala ko bilang bahagi ng isang kasinungalingan.
Nagsimula ang lahat sa isang tawag.
Isang linggo bago ang anibersaryo ng sunog, nasa opisina ako nang sabihin ng sekretarya kong may doktor na gustong makipag-usap sa akin.
“Sir, mula raw po sa isang district hospital sa Eastern Samar.”
“Kilala ko ba?”
“Hindi raw po.”
Tinanggap ko ang tawag.
“Mr. Alcantara?”
“Yes.”
“Ako po si Dr. Noel Ramos. Pasensya na po kung biglaan. May pasyente po kaming matandang babae. Wala kaming intensiyong manggulo, pero may pangalan po siyang paulit-ulit na binabanggit.”
“Ano'ng pangalan?”
“Gabriel Lorenzo Alcantara.”
Napatigil ako.
Buong pangalan ko iyon.
Hindi pangkaraniwan ang gitnang pangalan ko.
“Bakit ako?”
“Hindi po namin alam. May mga sandali po siyang nalilito. Pero kapag malinaw ang isip niya, pangalan ninyo ang sinasabi niya.”
“Ano'ng pangalan niya?”
“Ang tawag po sa kanya rito ay Teresa.”
Hindi ko namalayang nakatayo na ako.
“Anong apelyido?”
“Hindi po niya alam.”
Nanginig ang kamay ko.
“May litrato ba kayo?”
Hindi sila basta nagpadala dahil sa privacy ng pasyente. Ipinaliwanag ng doktor na kailangan muna nilang sundin ang tamang proseso at humingi ng pahintulot sa matanda kapag sapat ang kanyang kalagayan.
Makalipas ang ilang oras, nakatanggap ako ng tawag mula sa social worker ng ospital.
Pinayagan daw ng matanda ang video call.
Hindi ko sinabi kay Isabella.
Hindi ko alam kung bakit.
Siguro dahil ayokong bigyan siya ng pag-asang baka wala rin.
O baka may bahagi sa akin na gusto munang makita bago muling mabasag.
Lumabas sa screen ang isang matandang babae.
Maputi ang buhok.
Payat.
May makapal na peklat mula sa kanang panga hanggang leeg.
May peklat din ang braso.
Hindi ko siya nakilala agad.
Hanggang sa tumingin siya diretso sa camera.
Nanigas ako.
May maliit na kayumangging marka sa ilalim ng kaliwang mata.
At kapag kinakabahan si Mama, bahagyang nanginginig ang kaliwang kilay niya.
Ginawa iyon ng matanda.
“Gab…”
Napahawak ako sa mesa.
Iisa lang ang taong tumatawag sa akin noon.
Hindi Gabriel.
Hindi Gabo.
Gab.
“Ma?”
Bigla siyang umiyak.
At ako rin.
Kinabukasan, nasa Samar na ako.
Hindi ako dumating kasama ang sampung sasakyan o mga bodyguard.
May abogado akong kasama at isang doktor na pinagkakatiwalaan ko, pero nanatili sila sa labas habang una ko siyang pinuntahan.
Pagpasok ko sa silid, nakaupo siya sa kama.
Tinitigan niya ako.
Lumapit ako.
“Ma?”
Hinawakan niya ang mukha ko.
Matagal.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Tumanda ka.”
Napatawa ako habang umiiyak.
“Fourteen years yun, Ma.”
“Akala ko…”
Huminto siya.
“Ano?”
Umiling siya.
“Hindi ko maalala.”
Doon ko nalaman ang nangyari sa kanya.
Hindi malinaw ang lahat.
May malalaking puwang sa alaala niya.
Ayon sa mga tala at sa mga taong nakakakilala sa kanya sa lugar, mahigit isang dekada siyang nanirahan sa ilalim ng pangalang Teresa lamang.
May pamilyang nakakita sa kanya maraming taon na ang nakaraan sa isang baybaying lugar.
Sugatan siya noon.
Nalilito.
Walang dokumento.
Hindi niya masabi kung saan siya galing.
Sa paglipas ng panahon, gumaling ang katawan niya pero hindi bumalik nang buo ang alaala.
Kamakailan lamang, matapos siyang magkasakit at maospital, nagsimulang bumalik ang ilang pangalan.
Ang una?
Gabriel.
Hindi ako agad nagdeklara sa buong mundo na siya ang nanay ko.
Nagpaayos kami ng mga kinakailangang pagsusuri at dokumentasyon.
Nang makumpirma ang pagkakakilanlan niya, doon lang ako tuluyang naniwala.
Buhay si Mama.
Labing-apat na taon.
Habang nagdadala ako ng bulaklak sa walang lamang puntod, humihinga siya sa isang lugar na daan-daang kilometro ang layo.
Nang makayanan na niyang bumiyahe, inuwi ko siya.
Hindi ko sinabi kay Isabella.
Gusto kong personal siyang sorpresahin.
Iyon ang isa sa pinakamalaking pagkakamali ko.
Dahil kung sinabi ko sa kanya nang mas maaga, baka nakapaghanda siya ng kasinungalingan.
Pagdating namin sa mansyon, bandang alas-singko ng hapon.
Inalalayan ko si Mama mula sa sasakyan papunta sa wheelchair.
“Ready?”
“Bahay mo ito?”
“Oo.”
“Napakalaki.”
Napangiti ako.
“Dati mo akong pinapagalitan dahil masyado raw malaki.”
Bahagya siyang ngumiti.
“Parang bagay sa akin sabihin yun.”
Pagbukas ng pinto, narinig ko ang boses ni Isabella.
May kausap siya sa telepono.
Nasa sala siya, nakasuot ng simpleng puting damit at may hawak na baso ng alak.
Nang makita ako, ngumiti siya.
“Gabriel! Akala ko bukas—”
Nakita niya si Mama.
Bumagsak ang baso.
Nabasag iyon sa marmol.
Tumilapon ang pulang alak.
Hindi ako agad nagsalita.
Dahil hindi gulat ang nakita ko sa mukha ng asawa ko.
Takot.
Purong takot.
Parang may bumalik mula sa libingan para kunin siya.
“Isabella?”
Umatras siya.
“Hindi…”
Napakunot-noo ako.
“Mahal?”
Umiling siya.
“Hindi pwede.”
Parang may humawak sa dibdib ko.
“Ano'ng hindi pwede?”
Hindi siya sumagot.
Napatingin ako kay Mama.
Namumutla rin siya.
Nakatitig siya kay Isabella.
Biglang nanginig ang kamay niya.
“Ma?”
Huminga siya nang mabilis.
“Yung boses…”
“Ano?”
“Itong babae…”
Lumapit ako.
“Ma, asawa ko si Isabella.”
Biglang hinawakan ni Mama ang braso ko.
Mahigpit.
“Gab.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ilayo mo ako sa kanya.”
Hindi ako nakagalaw.
“Ma?”
“Ilayo mo ako.”
Nagsimulang umiyak si Isabella.
“Gabriel, traumatized siya. Hindi niya alam ang sinasabi niya.”
Pero nang marinig ni Mama ang boses niya ulit, parang may kung anong bumukas sa isip niya.
Napapikit siya.
Nanginginig.
“Teresa.”
Napatigil si Isabella.
Dahan-dahang dumilat si Mama.
“Iyon ang tawag mo sa akin.”
Nanlamig ako.
“Ma, anong ibig mong sabihin?”
“Gab…”
Tumulo ang luha niya.
“Hindi aksidente yung apoy.”
Parang nawalan ng tunog ang buong bahay.
Nakita kong napahawak si Isabella sa likod ng silya.
“Tumigil ka,” sabi niya.
Napalingon ako.
“Ano?”
“Pagod siya. Kailangan niyang magpahinga.”
Pero hindi na maamo ang mukha ni Mama.
“Naalala ko na.”
“Ma…”
“Hindi lahat.”
Huminga siya nang malalim.
“Pero naaalala ko siya.”
Itinuro niya si Isabella.
“Pumunta siya sa bahay noong gabing nasunog.”
Napalunok ako.
Alam kong wala raw sa Batangas si Isabella noong gabing iyon.
Iyon ang sinabi niya sa akin.
Nasa Maynila raw siya.
“Hindi totoo yan!” sigaw ni Isabella.
“Hindi mo pa naririnig ang sasabihin niya.”
“Dahil wala siyang alam!”
Tumingin ako sa asawa ko.
“Bakit ka natatakot?”
“Hindi ako natatakot!”
“Bakit sinabi mong hindi pwede nang makita mo siya?”
Hindi siya nakasagot.
Doon ako unang nakaramdam ng totoong takot.
Hindi galit.
Takot.
Dahil kung nagsisinungaling ang asawa ko tungkol sa kung nasaan siya noong gabing namatay ang ina ko…
Ano pa ang hindi ko alam?
Hindi ko hinayaang gawing courtroom ang sala.
Hindi ko rin agad tinawagan ang pulis para sabihing arestuhin ang asawa ko dahil lamang sa alaala ng isang matandang dumaan sa matinding trauma.
Inilipat ko muna si Mama sa isang ligtas na bahagi ng bahay.
Tinawagan ko ang abogado ko.
At nang gabing iyon, humingi ako ng tulong sa mga awtoridad para muling suriin ang lumang kaso.
Si Isabella ay umalis muna sa bahay.
Hindi ko siya pinigilan.
Pero pinayuhan ako ng abogado kung anong mga hakbang ang maaari naming gawin para maprotektahan ang mga dokumento at ari-ariang maaaring may kinalaman sa imbestigasyon.
Kinabukasan, kinausap ko si Mama nang kasama ang isang propesyonal na sanay humawak ng mga taong may trauma at problema sa alaala.
Hindi ko siya pinangunahan.
Hindi ko sinabi kung ano ang gusto kong marinig.
Unti-unti siyang nagkwento.
Bago ang sunog, may natuklasan daw siya.
May mga transaksyong hindi niya maintindihan sa isang maliit na kumpanyang konektado sa pamilya.
May perang dumadaan sa mga supplier na hindi niya kilala.
At may pangalan siyang nakita nang paulit-ulit.
Isabella.
Noong panahong iyon, bagong kasal pa lamang kami.
Hindi raw agad naniwala si Mama na may masama.
Kaya nagtanong siya.
At doon niya natuklasang may mga dokumentong ginamit ang kanyang pahintulot kahit hindi niya maalalang pumayag.
May ilang perang nailipat sa kumpanyang konektado sa isang lalaking matagal nang kilala ni Isabella bago pa kami ikasal.
Hindi sinabi ni Mama na kalaguyo agad iyon.
Wala siyang sapat na ebidensiya.
Pero gusto niya akong balaan.
Bago niya magawa, pumunta si Isabella sa rest house.
“May dala siyang tsaa,” sabi ni Mama.
“Sigurado ka?”
Umiling siya.
“Hindi ko alam kung ano ang nasa tsaa. Ang alam ko lang, pagkatapos kong uminom, mabigat ang katawan ko.”
Hindi sapat iyon para sabihing nilagyan nga ng gamot.
Kaya hinayaan naming imbestigasyon ang maghanap ng katibayan kung mayroon pa.
“Pagkatapos?”
“May naamoy ako.”
“Ano?”
“Gasolina.”
Nanginginig ang kamay niya.
“Pagmulat ko, may usok na.”
Napahawak ako sa kama.
“Nasaan si Isabella?”
“Nasa labas ng pinto.”
Tumulo ang luha niya.
“Sinubukan kong buksan.”
“Ma…”
“Naka-lock.”
Napalunok ako.
“Paano ka nakalabas?”
“Bintana.”
May lumang bintana sa banyo sa likod ng kuwarto.
Maliit.
Pero posible.
“Nasunog ako.”
Hinawakan niya ang peklat sa leeg.
“Tumakbo ako.”
“Bakit hindi ka bumalik?”
Umiling siya.
“Hindi ko na alam.”
Ayon sa mga doktor, hindi kakaiba na pira-piraso ang alaala pagkatapos ng matinding pisikal at sikolohikal na trauma.
Hindi ibig sabihin noon na awtomatikong tama ang bawat detalye.
Kaya naghanap kami ng ibang ebidensiya.
At doon nagsimulang bumalik mula sa abo ang mga bagay na inakala kong nawala na.
May lumang toll record.
May sasakyang nakarehistro noon sa kumpanyang ginagamit ni Isabella na dumaan patungong Batangas sa gabing sinabi niyang nasa Maynila siya.
May dating empleyado sa rest house na buhay pa.
Hindi niya nakita kung sino ang nagsimula ng apoy.
Pero naalala niyang dumating si Isabella nang gabing iyon.
At inutusan siyang umuwi nang mas maaga dahil gusto raw ni Mama ng privacy.
“Bakit hindi mo sinabi noon?” tanong ng imbestigador.
“Sinabi ko.”
“Ano?”
“May opisyal na nagtanong sa akin noon. Sinabi kong nakita ko si Ma'am Isabella.”
“Bakit wala sa lumang ulat?”
Hindi niya alam.
Doon lalo lumalim ang kaso.
May ilang pahina sa dating file na kulang.
May mga litrato ng pinangyarihan na hindi kasama sa opisyal na kopyang hawak namin.
At may dating tauhan ng security company na nagsabing binayaran siya para palitan ang oras sa isang logbook pagkatapos ng sunog.
Hindi agad ibig sabihin na si Isabella ang nagbayad.
Pero unti-unting nagkaroon ng mga piraso ang kwento.
Pagkatapos ay dumating ang pinakamasakit.
Ang pera.
Labing-apat na taon ng financial records ang muling sinuri.
May mga lumang kumpanyang isinara na.
May mga account na matagal nang walang laman.
Pero may mga bakas.
Hindi bilyun-bilyong piso na mahiwagang nawala sa isang pindot.
Mas tahimik.
Mas maingat.
Paulit-ulit na maliliit at malalaking paglilipat sa loob ng maraming taon.
May mga kumpanyang ginagamit bilang tagapamagitan.
At may isang pangalang paulit-ulit na lumalabas sa mga unang taon.
Eduardo Sarmiento.
Nang makita ko ang litrato niya, nakilala ko siya.
Dating kaklase ni Isabella.
Lalaking sinabi niyang matagal na niyang hindi nakakausap.
Pero may mga tala ng komunikasyon sa pagitan nila.
May mga hotel record.
May mga biyahe.
At mga transaksyong kailangang ipaliwanag.
Hinarap ko si Isabella sa presensya ng mga abogado.
Hindi sa sala.
Hindi habang lumuluhod siya sa paa ko.
Sa isang silid na may mga taong nakakaalam kung paano humawak ng seryosong usapan.
“Sabihin mo sa akin ang totoo.”
Umiiyak siya.
“Gabriel, mahal kita.”
“Hindi iyon ang tanong.”
“Fourteen years tayo.”
“Hindi rin iyon ang tanong.”
Inilapag ko ang kopya ng toll record.
“Bakit nasa Batangas ang sasakyan mo noong gabing nasunog ang bahay?”
Tahimik siya.
“Bakit sinabi mong nasa Maynila ka?”
“Hindi ko maalala.”
“Isabella.”
“Matagal na iyon!”
“Exactly.”
Napatingin ako sa kanya.
“Labing-apat na taon kong inilibing ang nanay ko sa isip ko. Kaya subukan mong alalahanin.”
Umiyak siya.
“Pumunta ako.”
Parang may bumagsak sa loob ko.
“Bakit?”
“Para kausapin siya.”
“Bakit ka nagsinungaling?”
“Dahil natakot ako.”
“Sa ano?”
Hindi siya sumagot.
“Sa apoy?”
Tumulo ang luha niya.
“Hindi ko sinadyang mangyari ang lahat.”
Napatigil ako.
Hindi iyon buong pag-amin.
Pero sapat iyon para hindi na ako makahinga nang maayos.
“Ano ang hindi mo sinadya?”
“Gabriel…”
“Ano?”
“Galit ang mama mo sa akin.”
“Dahil sa pera?”
Napapikit siya.
“At kay Eduardo?”
Doon siya tuluyang napahagulgol.
Hindi ko na kailangan ang lahat ng sagot sa araw na iyon.
Tumayo ako.
“Sa abogado mo na sabihin ang natitira.”
“Gabriel, please.”
“Don't.”
“Minahal kita!”
Napalingon ako.
“Baka.”
Natulala siya.
“Baka minahal mo ako sa sarili mong paraan.”
Lumapit ako nang isang hakbang.
“Pero habang inaalo mo ako dahil patay ang nanay ko, alam mong may bahagi kang itinatago tungkol sa gabing nawala siya.”
Hindi siya nakasagot.
“Hindi ko alam kung ano ang itatawag mo roon.”
Binuksan ko ang pinto.
“Pero hindi ko na kayang tawaging pag-ibig.”
Hindi nawala ang lahat kay Isabella sa loob ng limang minuto dahil lamang bilyonaryo ako.
Hindi ko kayang basta kumpiskahin ang personal niyang pera.
Hindi ko rin kayang utusan ang pulis na ikulong siya dahil asawa ko siya.
May batas.
May proseso.
May ebidensiya.
At iyon mismo ang gusto ko.
Ayokong maparusahan siya dahil galit ako.
Gusto kong lumabas ang katotohanan dahil mapapatunayan.
Nagpatuloy ang imbestigasyon.
May mga saksi.
May mga rekord.
May mga ekspertong muling tumingin sa lumang ebidensiya tungkol sa sunog.
May mga usaping pinansyal na hiwalay na sinuri.
At sa paglipas ng panahon, sapat ang nabuong ebidensiya para magkaroon ng mga kasong kailangang harapin ni Isabella at ng iba pang sangkot.
Hindi ko ipinagdiwang ang araw na dinala siya para humarap sa proseso.
Wala akong naramdamang tagumpay.
Labing-apat na taon ko siyang minahal.
Hindi nawawala iyon sa isang iglap dahil nalaman mong mali ang taong minahal mo.
Ang nawawala ay ang hinaharap na akala mong mayroon kayo.
Si Mama naman ay hindi biglang gumaling.
May mga araw na malinaw ang lahat.
May mga araw na tinatawag niya ako sa pangalan ni Papa.
May mga gabing nagigising siyang takot sa amoy ng usok kahit wala naman.
Kaya hindi ko siya ginawang pangunahing sandata sa kaso.
Ang pinakamahalaga sa akin ay makabalik siya sa buhay na hindi umiikot sa nangyari sa kanya.
Isang umaga, dinala ko siya sa puntod na ipinagawa ko para sa kanya.
Matagal niyang tinitigan ang sariling pangalan sa marmol.
Teresa Alcantara.
Minamahal na Ina.
1939–2012.
Napatawa siya.
“Ang ganda.”
Napangiti ako.
“Mahal yan.”
“Sayang pera mo.”
Natawa ako nang malakas.
Iyon na iyon.
Iyon ang nanay ko.
“Ma, patay ka kasi noon.”
“Hindi naman.”
“Hindi ko alam.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Alam ko.”
Tahimik kaming tumingin sa puntod.
“Anong gagawin natin dito?” tanong niya.
“Pwede nating alisin.”
Umiling siya.
“Hayaan mo.”
“Bakit?”
“Magandang paalala.”
“Ng ano?”
Tumingin siya sa akin.
“Na minsan, mali ang pinaniniwalaan nating katapusan.”
Makalipas ang dalawang taon, mas malakas na siya.
Hindi na siya nakatira sa mansyon.
Sarili niyang desisyon iyon.
“Napakalaki ng bahay mo,” reklamo niya. “Kailangan ko pang maglakad ng isang kilometro para kumuha ng tubig.”
Kaya bumili ako ng mas maliit na bahay malapit sa akin.
Nagalit siya nang malaman niyang ako ang nagbayad.
“May sarili akong pera.”
“Ma, bilyonaryo anak mo.”
“At?”
“Hayaan mo naman akong magmayabang minsan.”
“Hindi.”
Sa huli, pinabayaran niya sa akin ang kalahati.
Hindi ko na siya kinontra.
Dahil iyon ang isa sa pinakamahalagang bagay na natutunan ko matapos siyang bumalik.
Hindi dahil muntik nang mawala sa akin ang isang tao ay may karapatan na akong kontrolin ang natitirang buhay niya.
Ang pagmamahal ay hindi pag-aari.
Kahit proteksyon, kapag walang pagpipilian ang taong pinoprotektahan mo, maaaring maging kulungan.
Isang hapon, nakaupo kami sa veranda ng bago niyang bahay.
May hawak siyang tsaa.
Ako naman ay nagbabasa ng mga dokumento.
“Gab.”
Napatingin ako.
“O?”
“Masaya ka ba?”
Hindi ko agad nasagot.
Dalawang taon na mula nang bumagsak ang kasal ko.
Hindi pa ako handang magmahal ulit.
Pero hindi na rin ako gumigising araw-araw na may galit.
“Hindi ko alam.”
“Wrong answer.”
Napangiti ako.
“Ano dapat?”
“Hindi mo kailangang maging masaya araw-araw.”
Humigop siya ng tsaa.
“Tanong ko kung buhay ka ba sa sarili mong buhay.”
Natahimik ako.
Pagkatapos ay tumango.
“Oo.”
“Good.”
Bumalik siya sa pag-inom.
“Ma?”
“Ano?”
“Bakit Gab?”
“Ano?”
“Labing-apat na taon kang walang maalala. Bakit pangalan ko ang bumalik?”
Matagal siyang tumingin sa hardin.
“Hindi ko alam.”
“Wala ka talagang maalala?”
“May isang bagay.”
“Ano?”
Hinawakan niya ang dibdib niya.
“Pakiramdam.”
Napakunot-noo ako.
“Anong pakiramdam?”
“Na may taong naghihintay sa akin.”
Hindi ako nakapagsalita.
Ngumiti siya.
“Kaya siguro pangalan mo.”
Napayuko ako para hindi niya makita ang luha ko.
Pero siyempre nakita niya.
“Umiiyak ka?”
“Hindi.”
“Sinungaling.”
“Ma.”
“Bilyonaryo pero iyakin.”
Napatawa ako.
At tumawa rin siya.
Sa loob ng labing-apat na taon, inakala kong ang pinakamasakit na nangyari sa buhay ko ay ang pagkawala ng aking ina sa apoy.
Mali pala.
Mas masakit malaman na ang taong yumakap sa akin habang nagluluksa ako ay may itinatagong katotohanan tungkol sa gabing nagsimula ang pagluluksa ko.
Pero hindi rin iyon ang pinakamahalagang bahagi ng kwento.
Hindi ang pagkabunyag ng kasinungalingan ni Isabella.
Hindi ang mga kasong sumunod.
Hindi ang perang nawala o nabawi.
Ang pinakamahalagang bahagi ay ang isang matandang babaeng inakala ng lahat na patay na, na nabuhay nang maraming taon nang hindi alam kung sino siya, at gayon pa man ay may isang pangalan na hindi tuluyang nabura sa kanya.
Pangalan ng anak niya.
Hanggang ngayon, naroon pa rin ang marmol na puntod ni Mama.
Pero binago namin ang nakasulat.
Tinanggal ang taon ng kanyang “kamatayan.”
At sa ilalim ng pangalan niya, may bago kaming ipinalagay na simpleng linya.
Hindi tungkol sa apoy.
Hindi tungkol sa pagtataksil.
Hindi tungkol sa pagbabalik mula sa patay.
Isang pangungusap lang:
“May mga taong nawawala sa ating paningin, ngunit hindi kailanman nawawala sa ating puso.”
At tuwing dinadaanan iyon ni Mama, pareho pa rin ang sinasabi niya.
“Gab, sayang talaga pera mo sa puntod na yan.”
At sa bawat pagkakataon, pareho rin ang sagot ko.
May you like
“Okay lang, Ma.”
Dahil pagkatapos ng labing-apat na taon na pakikipag-usap ko sa isang puntod na walang laman, wala nang tunog na mas mahalaga sa akin kaysa marinig ang nanay kong buhay na buhay na nagrereklamo tungkol dito.
