LABINSIYAM AKO NANG MANGAKO AKONG HIHINTAYIN ANG ASAWA KONG SUNDALO—55 TAON PAGKATAPOS, KUMATOK SIYA SA PINTO KO
LABINSIYAM AKO NANG MANGAKO AKONG HIHINTAYIN ANG ASAWA KONG SUNDALO—55 TAON PAGKATAPOS, KUMATOK SIYA SA PINTO KO
Labinsiyam na taong gulang ako nang ihatid ko ang asawa kong si Daniel sa terminal.
May maliit siyang bag.
May military papers sa bulsa.
At may mumurahing singsing sa daliri na binili namin sa isang tindahan malapit sa bus station.
“Hindi mo tatanggalin?” tanong niya.
“Kapag nangitim ang daliri ko, kasalanan mo.”
Tumawa siya.
“Babalik ako bago tuluyang mangitim.”
“Promise?”
Hinawakan niya ang mukha ko.
“Promise, Rosa.”
Iyon ang huling pagkakataong nakita ko ang mukha ng asawa ko sa loob ng limampu't limang taon.
Nagkakilala kami ni Daniel noong high school.
Wala kaming pera.
Ang date namin ay softdrinks na pinaghahatian at fries na binibilang para walang lamang.
Minsan, bumili siya ng dalawang mumurahing singsing mula sa maliit na vending machine.
Inabot niya sa akin ang isa.
“Engaged na tayo.”
“Dalawampu't limang sentimos lang ito.”
“Hindi presyo ang sukatan ng pag-ibig.”
“Wow. Saan mo nabasa?”
“Sa utak ko.”
“Mas nakakatakot.”
Isang linggo pagkatapos noon, nagpakasal kami sa courthouse.
Puting bestida ang suot ko.
Luma niyang graduation suit ang suot niya.
Walang reception.
Walang honeymoon.
Pagkatapos ng ceremony, kumain kami ng hamburger at milkshake.
Masaya na kami.
Pagkaraan ng pitong araw, umalis siya papuntang Vietnam.
Sa unang mga buwan, halos linggo-linggo ang sulat.
Hindi romantic lahat.
Minsan reklamo tungkol sa pagkain.
Minsan tungkol sa init.
Minsan dalawang pahina tungkol sa kung gaano niya nami-miss ang lutong manok ng nanay niya.
Pero bawat sulat ay nagtatapos sa halos parehong pangungusap.
Uuwi ako sa'yo.
Hanggang isang araw, tumigil ang mga sulat.
Isang linggo.
Dalawa.
Isang buwan.
Tatlo.
Walang Daniel.
Walang sulat.
Walang malinaw na sagot.
Pagkaraan ng ilang buwan, umuwi ang isa niyang kasamahan na si Victor.
Dumiretso siya sa bahay namin.
Pagkakita ko sa mukha niya, alam kong masama ang balita.
“Rosa…”
“Nasaan si Daniel?”
Napayuko siya.
“May nangyaring attack.”
Hindi ako huminga.
“Nasaan ang asawa ko?”
“Hindi namin siya nahanap pagkatapos.”
“Patay?”
“Hindi ko alam.”
Iyon ang pinakamasamang sagot.
Dahil kung patay, maaari kang magluksa.
Kung buhay, maaari kang maghintay.
Pero kapag hindi mo alam?
Araw-araw kang nakatayo sa pagitan ng dalawa.
Ang kapatid kong si Lourdes ang halos nag-alaga sa akin noong sumunod na taon.
Siya ang nagpapakain sa akin kapag ayaw kong kumain.
Siya ang nagbubukas ng kurtina kapag ilang araw ko nang hindi nakikita ang araw.
“Rosa,” sabi niya minsan, “hindi puwedeng habang buhay kang maghintay.”
“Sinabi niyang babalik siya.”
“Paano kung hindi na niya kaya?”
“Then maghihintay pa rin ako.”
Makalipas ang ilang taon, nagpakasal si Lourdes kay Victor.
Oo.
Sa lalaking kasamahan ni Daniel.
Nang magkaroon ng trabaho si Victor sa ibang estado, kinumbinsi nila akong sumama.
“Walang natitira para sa'yo rito kundi alaala,” sabi ni Lourdes.
Tama siya.
Kaya umalis ako.
Nagtrabaho ako.
Nagkaroon ng sariling bahay.
Naglakbay.
Nagkaroon ng mga kaibigan.
Nakipag-date ako nang ilang beses.
May dalawang lalaking seryoso sa akin.
Pareho kong tinanggihan.
Hindi dahil araw-araw akong umiiyak para kay Daniel.
Hindi.
Nabuhay ako.
Tumawa ako.
Nagdiwang ako ng birthdays.
Nag-alaga ako sa nanay namin hanggang mawala siya.
Naging paboritong tiyahin ako ng mga anak ni Lourdes.
Pero may isang maliit na kahon sa bedside table ko.
At sa loob noon, may mumurahing singsing.
Hindi ko itinapon.
Limampu't limang taon matapos mawala si Daniel, may kumatok sa pinto ko.
Pitumpu't apat na taong gulang na ako noon.
Akala ko delivery.
Pagbukas ko, isang matandang lalaki ang nakatayo sa porch.
Maputi na ang buhok.
Mas payat kaysa sa naaalala ko.
Bahagyang nakayuko ang balikat.
Pero ang mga mata—
Hindi tumatanda ang ilang bagay.
“Rosa?”
Napahawak ako sa pinto.
Hindi ako nakapagsalita.
Binuksan niya ang palad niya.
May maliit na singsing doon.
Kupas.
Gasgas.
Mura.
Pero kilala ko.
“Daniel?”
Ngumiti siya.
“Late ako.”
Parang bumalik ang labing-siyam na taong gulang kong katawan sa loob ng matandang buto ko.
Lumambot ang tuhod ko.
Hinawakan niya ang braso ko.
“Dahan-dahan.”
“Limampu't limang taon kang late.”
Napaluha siya.
“Ako rin, binilang ko.”
Pinapasok ko siya.
Hindi ko alam kung tama.
Hindi ko alam kung mali.
Ang alam ko lang, limampu't limang taon akong may tanong.
At nasa sala ko na ang sagot.
O iyon ang akala ko.
Sinabi niyang malubha siyang nasugatan.
Matagal siyang naospital.
Nagkaroon siya ng operasyon.
Rehabilitation.
May mga panahong hindi raw siya makasulat nang maayos.
May isang babaeng tumulong sa kanya.
Isang nurse na nagngangalang Teresa.
“Napakabait niya,” sabi niya.
“Dapat ko siyang pasalamatan,” sagot ko.
Hindi ko napansin noon kung paano siya umiwas ng tingin.
Nang makabawi raw siya, sumulat siya sa akin.
Walang sagot.
Sinubukan niyang hanapin ako.
Wala na ako sa dati naming address.
Pagkatapos, may dumating daw na sulat mula kay Lourdes.
“Sinabi niyang umalis ka na.”
Tumigas ang mukha ko.
“Ano pa?”
“May iba ka na raw.”
Napailing ako.
“Hindi totoo.”
“Sinabi rin niyang ayaw mong bumalik ako at guluhin ang bago mong buhay.”
Tumayo ako.
“Hindi.”
“Rosa—”
“Hindi ko sinabi iyon.”
“Alam ko na ngayon.”
“Nasaan ang sulat?”
Tahimik siya.
“Daniel?”
“Sinunog ko.”
“Lahat?”
“Masakit basahin.”
Dapat doon pa lang nagtanong na ako nang mas marami.
Pero paano ka magiging maingat kapag kaharap mo ang lalaking limampu't limang taon mong inakalang nawala sa digmaan?
Mas madaling maniwala kaysa mag-imbestiga.
At may pangalan na agad akong puwedeng sisihin.
Lourdes.
Nang gabing iyon, tumawag siya.
Hindi ko sinagot.
Tumawag ulit.
Pinatay ko ang cellphone.
Kinabukasan, pumunta siya sa bahay.
“Rosa!”
Hindi ko binuksan ang pinto.
Nasa sala si Daniel.
“Kaibiganin mo pa rin ang kapatid mo,” sabi niya.
Napatingin ako sa kanya.
“Kung ginawa niya talaga iyon sa atin?”
“Matanda na tayo. Wala na tayong oras para sa galit.”
At iyon mismo ang dahilan kung bakit lalo akong naniwala sa kanya.
Akala ko, sinong sinungaling ang magtatanggol sa taong sumira sa buhay niya?
Hindi ko pa naiintindihan noon na minsan, ang pinakamagaling na kasinungalingan ay iyong may kasamang kaunting kabaitan.
Sa sumunod na tatlong linggo, para kaming bumalik sa pagkabata.
Naglakad kami sa park.
Nagkuwentuhan hanggang madaling-araw.
Pinuntahan namin ang isang diner at umorder ng milkshake.
“Mas masarap yung dati,” sabi niya.
“Hindi. Mas bata lang panlasa natin.”
Tumawa siya.
At sa ilang sandali, nakalimutan kong may limampu't limang taong nawawala sa pagitan namin.
Pero may maliliit na bagay.
Laging nakataob ang cellphone niya.
May ilang tawag na hindi niya sinasagot kapag kasama ako.
Kapag tinatanong ko kung sino, iisa ang sagot.
“Mga tao sa dati kong buhay.”
Isang gabi, tumunog ang phone habang nasa mesa.
Napatingin ako.
May pangalan.
MARCOS.
Mabilis niya iyong binaligtad.
“Hindi mo sasagutin?”
“Hindi importante.”
Pagkatapos ay hinawakan niya ang kamay ko.
“Ikaw ang importante.”
Gusto kong paniwalaan.
Kaya naniwala ako.
Makalipas ang ilang araw, bigla niyang sinabi:
“Magpakasal tayo ulit.”
Napatawa ako.
“Daniel, kasal pa rin naman tayo kung tutuusin.”
“Then gawin natin nang maayos.”
“Ngayon?”
“Bakit hindi?”
“Dahil tatlong linggo pa lang mula nang bumalik ka.”
“Rosa, limampu't limang taon tayong nasayang.”
Hindi ko kayang kontrahin iyon.
Kaya pumayag ako sa maliit na ceremony sa backyard.
Pero habang nagpaplano kami, nagsimula siyang magtanong ng kakaibang praktikal na bagay.
“Fully paid na ba ang bahay?”
“Oo.”
“May mortgage?”
“Wala.”
“May will ka?”
Napatawa ako.
“Bakit? Balak mo ba akong patayin pagkatapos ng wedding?”
Hindi siya natawa agad.
“Hindi tayo bata. Dapat alam natin kung paano poprotektahan ang isa't isa.”
May katwiran.
Pero may kumirot sa tiyan ko.
Hindi ko pinansin.
Isang araw bago ang ceremony, dumating ang pamilya.
Mga pamangkin.
Mga apo ni Lourdes.
Mga kaibigan.
At pagkatapos ay dumating si Lourdes.
Pagpasok niya sa backyard, nakita niya si Daniel.
Tumigil siya.
Parang may nakita siyang multo.
Lumapit si Daniel sa akin.
“Ganyan ang mukha ng taong hindi inakalang babalik ang kasinungalingan niya.”
Narinig iyon ni Lourdes.
Tumingin siya sa akin.
“Rosa, kailangan nating mag-usap.”
“Ngayon?”
“Ngayon.”
“Alam kong alam mong buhay siya.”
Nawala ang kulay sa mukha niya.
“Sinabi niya sa'yo?”
“So totoo?”
Pumikit siya.
“Oo.”
Parang may kutsilyong pumasok sa dibdib ko.
“Kailan?”
“Matagal na.”
“Pinaniwala mo akong wala na siya.”
“Rosa—”
“Kinumbinsi mo akong umalis!”
“Oo.”
“Bakit?”
Hindi siya sumagot agad.
Si Daniel ang nagsalita.
“Dahil gusto niya akong mawala sa buhay mo.”
Napalingon si Lourdes sa kanya.
“Talaga?”
May kakaiba sa tono niya.
“Lourdes,” babala ni Daniel.
“Sabihin mo sa kanya.”
“Wala kang karapatang—”
“Sabihin mo kung sino si Teresa.”
Biglang tumahimik si Daniel.
Iyon ang unang sandaling tunay akong natakot.
Hindi nang marinig kong nagsinungaling ang kapatid ko.
Kundi nang makita kong natakot ang asawa ko sa pangalan ng isang nurse.
“Teresa?” tanong ko.
“Yung nurse na nag-alaga sa akin,” mabilis niyang sagot.
Napatawa nang mapait si Lourdes.
“Ganoon na lang siya ngayon?”
“Tumigil ka.”
“Sabihin mo kung gaano katagal ka niyang inalagaan.”
“Lourdes!”
Hindi ko maalalang sumigaw nang ganoon si Daniel noong bata pa kami.
Lumapit ako.
“Gaano katagal?”
Huminga siya nang malalim.
“Rosa, hindi ito ang lugar.”
“Then sagutin mo.”
Hindi niya ginawa.
Lumapit si Lourdes sa akin.
“Hindi kita hinihingan na maniwala sa akin ngayon.”
Kumuha siya ng maliit na papel mula sa bag niya.
May numero.
“Ingat ka lang bago ka pumirma ng kahit ano.”
Iniabot niya iyon sa akin.
“Kanino ito?”
“Kapag handa ka nang marinig ang buong kuwento, tawagan mo.”
Umalis siya.
Nang gabing iyon, katabi ko sa kama ang lalaking limampu't limang taon kong hinintay.
Pero hindi ako nakatulog.
Bakit walang sulat ni Lourdes?
Bakit minamadali ang wedding?
Bakit mahalaga ang bahay?
Bakit may will?
Bakit hindi niya sinasagot si Marcos?
At bakit natakot siya sa pangalang Teresa?
Bandang alas-dos ng madaling-araw, bumangon ako.
Hindi ko ginising si Daniel.
Dinala ko ang papel ni Lourdes.
At nagmaneho ako papunta sa bahay niya.
Pagbukas niya ng pinto, hindi siya nagulat.
“Halika.”
Umupo kami sa kusina.
“Sabihin mo lahat.”
Huminga siya nang malalim.
“Hindi ako nagsinungaling sa'yo tungkol sa lahat.”
“Hindi magandang simula.”
“Pero nagsinungaling ako tungkol sa pinakamahalagang bagay.”
At sinabi niya.
Buhay si Daniel.
Nakilala niya si Teresa habang nagpapagaling.
Noong una, nurse nga si Teresa sa military hospital.
Pero hindi roon nagtapos.
Nagkaroon sila ng relasyon.
At nabuntis si Teresa.
Parang huminto ang puso ko.
“Hindi.”
“Rosa…”
“Kasal siya sa akin.”
“Alam ko.”
“Umuwi sana siya.”
“Hindi siya umuwi.”
Napahawak ako sa mesa.
“Pinili niya si Teresa?”
Tumango si Lourdes.
“Bumuo sila ng pamilya.”
“Gaano katagal?”
Hindi agad siya sumagot.
“Halos limampung taon.”
Hindi ako makapagsalita.
May mga anak sila.
May bahay.
May buhay.
Sa lahat ng nakakakilala sa kanila, mag-asawa sila.
Hindi lang sila legal na nakapagpakasal.
Dahil legal na kasal pa rin sa akin si Daniel.
“Bakit sinabi ni Victor na nawawala siya?”
Napayuko si Lourdes.
“Dahil iyon ang alam niya noong una.”
“At nang malaman ninyo ang totoo?”
Hindi siya sumagot.
“Lourdes.”
“Akala namin mas makakabangon ka kung iisipin mong nawala siya sa digmaan kaysa malaman mong pinili niya ang ibang babae.”
Tumayo ako.
“Hindi ninyo buhay iyon para desisyunan!”
“Alam ko.”
“Limampu't limang taon!”
Umiiyak na siya.
“Alam ko.”
“Pinaghintay mo ako.”
“Alam ko.”
“Bakit hindi mo sinabi makalipas ang isang taon? Lima? Sampu?”
“Dahil habang tumatagal, mas lumalaki ang kasinungalingan.”
Hindi niya ipinagtanggol ang sarili niya.
Hindi niya sinabing ginawa niya iyon dahil mahal niya ako.
Sinabi lang niya:
“Duwag ako.”
At galit ako sa kanya.
Sobra.
Pero may isa pang tanong.
“Kung pinili niya si Teresa, bakit bumalik siya ngayon?”
Kumuha si Lourdes ng cellphone.
Ipinakita niya ang numerong nakita ko sa papel.
“Si Marcos.”
“Sino siya?”
“Anak nila.”
Parang nanlamig ang buong katawan ko.
Tumawag ako.
Labindalawang minuto lang ang usapan.
Sapat na.
Patay na si Teresa.
Dalawang taon na.
Sa mga huling taon ng buhay niya, siya raw ang sumasagot sa karamihan ng gastusin nila.
May maliit siyang pension at bahay na minana sa pamilya.
Pagkamatay niya, karamihan ng ari-arian ay napunta sa mga anak.
May sariling bahagi si Daniel, pero hindi sapat para sa lifestyle na nakasanayan niya.
Nagkaroon ng alitan sa mga anak tungkol sa pera.
At ilang buwan bago siya kumatok sa pinto ko—
nagsimula siyang maghanap sa internet.
Ng pangalan ko.
Ng address ko.
Ng property records na madaling makita sa publiko.
Kaya alam niyang may bahay ako.
Alam niyang matagal ko nang pag-aari.
At higit sa lahat—
alam niyang legal pa rin kaming kasal.
Pagkababa ko ng phone, tinanong ni Lourdes:
“Cancel natin bukas?”
Pinunasan ko ang mukha ko.
“Hindi.”
“Rosa.”
“Hindi ko ika-cancel.”
“Ano'ng gagawin mo?”
Tumingin ako sa kanya.
“Limampu't limang taon siyang nahuli.”
“Makakapaghintay siya hanggang bukas para marinig ang sagot ko.”
Kinabukasan, itinuloy ko ang backyard ceremony.
Nandoon ang pamilya.
Nandoon ang ilang kaibigan.
Nandoon si Lourdes.
At nandoon si Daniel sa harap, nakangiti na parang sa wakas nakuha niya ang ending na gusto niya.
Nang makita niyang magkasama kaming lumalakad ni Lourdes, lumiwanag pa ang mukha niya.
“Buti naman,” bulong niya. “Nagkaayos kayo.”
Ngumiti ako.
“Hindi pa.”
Nagsimula ang ceremony.
Nagsalita si Daniel tungkol sa tadhana.
Second chances.
Lost time.
Love that survived war.
Halos maiyak ako.
Hindi dahil naniniwala pa ako.
Kundi dahil napakaganda ng kuwento niya.
Sayang at hindi iyon ang totoo.
Pagkatapos, ako na ang tinanong.
“Rosa, tinatanggap mo ba si Daniel bilang iyong asawa sa panibagong pangakong ito?”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi.”
Tumahimik ang backyard.
Nawala ang ngiti niya.
“Ano?”
“Hindi.”
“Rosa…”
“Bago tayo magpatuloy, may gusto akong ipakilala sa pamilya.”
Inilabas ko ang cellphone ko.
Hindi ko kailangang gumawa ng eksenang may surprise guest na biglang lalabas.
Hindi iyon pelikula.
May mga bagay na mas mabigat kapag simpleng sinasabi lang.
“May nakausap ako kagabi.”
Namula ang mukha ni Daniel.
“Sino?”
“Si Marcos.”
Nanigas siya.
Iyon ang sagot bago pa siya magsalita.
“Anak mo.”
May napasinghap sa likod.
“Rosa, hindi mo naiintindihan—”
“Anak mo kay Teresa.”
“Please.”
“Yung nurse?”
tanong ng pamangkin ko.
Tumango ako.
“Hindi lang nurse si Teresa.”
Tumingin ako kay Daniel.
“Siya ang babaeng pinili niyang makasama sa halos limampung taon.”
Tahimik siya.
“May pamilya sila.”
“Rosa, complicated—”
“Hindi.”
Umiling ako.
“Complicated iyon noong hindi ko pa alam.”
Lumapit siya.
“Hayaan mong ipaliwanag ko.”
“Bakit? Para makagawa ka ng panibagong bersiyon?”
Napatingin siya kay Lourdes.
“Ito ang gusto mo?”
Sumagot ang kapatid ko.
“Hindi mo na ako magagamit na dahilan.”
Bumalik ang tingin ko kay Daniel.
“Hindi ka hinadlangan ni Lourdes na bumalik sa akin.”
Hindi siya sumagot.
“Pinili mong huwag bumalik.”
“May anak ako kay Teresa.”
“Alam ko.”
“Hindi ko kayang iwan sila.”
“Then sana sinabi mo.”
“Bata tayo.”
“Bata rin ako!”
Doon ako unang napasigaw.
“Labinsiyam din ako! Pero habang bumubuo ka ng pamilya, pinabayaan mo akong maniwalang baka patay ka!”
Tumulo ang luha niya.
“Minahal kita.”
“Posible.”
Tahimik ang lahat.
“Pero hindi sapat iyon para gawing totoo ang kuwento mo.”
Inilabas ko ang mumurahing singsing mula sa maliit na bulsa ng damit ko.
Dinala ko iyon dahil akala ko isusuot ko ulit.
Sa halip, inilagay ko sa maliit na mesa sa tabi namin.
“May isa pa.”
“Rosa…”
“Bakit mo tinanong kung fully paid ang bahay?”
Hindi siya sumagot.
“Bakit tinanong mo ang will ko?”
“Practical lang iyon.”
“Bakit minamadali mo akong pumirma ng bagong estate documents pagkatapos ng ceremony?”
Namula siya.
“Gusto kitang protektahan.”
Napangiti ako.
Iyon ang linyang ginagamit ng mga taong gustong kontrolin ang desisyon mo nang hindi sinasabing kontrol iyon.
“Si Teresa ang sumalo sa'yo nang maraming taon.”
Napatingin siya sa paligid.
“Hindi ninyo alam ang relasyon namin.”
“Hindi ko kailangan malaman lahat.”
“Pinabayaan ako ng mga anak ko pagkatapos niyang mamatay.”
“Hindi iyon ang sabi ng anak mo.”
“Galit si Marcos.”
“Maaaring galit siya. Pero may records siya.”
Natahimik si Daniel.
“Hindi ka bumalik dahil sa singsing.”
“Rosa.”
“Hindi ka bumalik dahil bigla mong naalala ang nineteen-year-old wife mo.”
“Please.”
“Bumalik ka dahil namatay ang babaeng sumalo sa buhay mo.”
Napahawak siya sa upuan.
“At nang mawalan ka ng seguridad, naalala mong may isa ka pang asawa.”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Isang matandang babaeng may sariling bahay.”
“Hindi pera ang habol ko.”
“Then walang problema.”
Kinuha ko ang folder sa maliit na mesa.
Akala niya siguro wedding papers iyon.
Hindi.
Mga kopya iyon ng documents na inihanda ko kasama ang abogado kong kinausap kinaumagahan.
Hindi ko ibinigay sa kanya.
Hinawakan ko lang.
“Wala kang pipirmahan para sa bahay ko.”
Napapikit siya.
“At wala rin akong pipirmahan para gawing mas madali ang buhay mo.”
“Anong ibig mong sabihin?”
“Ang ibig sabihin, Daniel, pagkatapos ng limampu't limang taon, haharapin natin nang maayos kung ano ang legal na natitira sa kasal na iniwan mo.”
Doon niya naintindihan.
Walang wedding.
Walang mabilisang pagbabago ng will.
Walang paglipat ng property.
Walang sentimental reunion na gagawing shortcut papunta sa seguridad na hinahanap niya.
“Pwede pa nating ayusin ito,” sabi niya.
Tinitigan ko ang lalaking minahal ko noong labing-siyam ako.
At sa unang pagkakataon, hindi ko hinanap sa mukha niya ang batang lalaking iniwan ko sa terminal.
Dahil wala na ang batang iyon.
At wala na rin ang babaeng naghihintay sa kanya.
“May tama ka sa sinabi mo kahapon,” sabi ko.
“Ano?”
“Matanda na tayo.”
Huminga ako.
“Kaya ayoko nang magsayang ng oras.”
Itinuro ko ang gate.
“Umuwi ka.”
Tahimik siyang umalis.
Walang pumalakpak.
Walang nagdiwang.
Hindi iyon tagumpay.
Limampu't limang taon ng kasinungalingan ay hindi nagiging magandang ending dahil lang nahuli mo ang katotohanan.
Nang mawala si Daniel sa gate, lumapit si Lourdes.
“Rosa…”
Hindi ko siya niyakap.
Hindi pa.
“Hindi ibig sabihin na dahil nagsinungaling siya, tama ka.”
Tumango siya habang umiiyak.
“Alam ko.”
“Hindi mo ako pinrotektahan.”
“Alam ko.”
“Kinuha mo sa akin ang karapatang malaman ang totoo.”
“Alam ko.”
“Hindi ko alam kung mapapatawad kita.”
Hindi niya sinabi ang gusto niyang marinig.
Hindi niya sinabi, “Pero kapatid mo ako.”
Hindi niya sinabi, “Ginawa ko dahil mahal kita.”
Tumango lang siya.
“Kung dumating man yung araw, maghihintay ako.”
Napatawa ako nang mahina.
“Masama kang pumili ng salita.”
Napatawa rin siya habang umiiyak.
Ilang buwan ang lumipas bago kami muling nakapagkape nang kaming dalawa lang.
Hindi bumalik agad sa dati.
May mga bagay na hindi inaayos ng isang sorry.
Pero nagsimula kami sa katotohanan.
Iyon lang muna.
At si Daniel?
Dumaan sa abogado ang mga sumunod na usapan.
Wala nang midnight memories.
Wala nang “sweetheart.”
Wala nang mumurahing singsing na ginagamit para gawing romantic ang limang dekadang pagkawala.
Isang hapon, binuksan ko ang maliit na kahon sa tabi ng kama.
Nandoon pa rin ang singsing ko.
Limampu't limang taon ko iyong itinago dahil akala ko simbolo iyon ng katapatan ko kay Daniel.
Kinuha ko.
Tinitigan.
Pagkatapos ay inilagay ko sa isang envelope kasama ng lumang litrato naming dalawa noong nineteen kami.
Hindi ko sinunog.
Hindi ko itinapon.
Dahil totoong nangyari ang pagmamahal na iyon.
Hindi ko kailangang burahin ang batang si Rosa para maprotektahan ang matandang ako.
Isinara ko lang ang envelope.
At sa unang pagkakataon, hindi ko ibinalik sa bedside table.
Inilagay ko sa kahon ng mga lumang alaala sa aparador.
Kinagabihan, natulog ako nang walang singsing sa tabi ko.
At doon ko naintindihan ang bagay na limampu't limang taon kong hindi nakita.
Akala ko ang pangako kong “hihintayin kita” ang pinakamatibay na patunay ng pagmamahal ko.
Hindi pala.
Dahil may mga pangakong ginawa ng nineteen-year-old na ikaw na hindi kailangang maging kulungan ng seventy-four-year-old na ikaw.
Limampu't limang taon akong naghintay sa lalaking nangakong babalik.
Nang sa wakas ay dumating siya, saka ko nalaman na matagal na pala siyang pumili ng ibang buhay.
Kaya sa pagkakataong iyon, ako naman ang pumili.
Hindi si Daniel.
Hindi si Lourdes.
May you like
Hindi ang nakaraan.
Ako.
