LABINTATLONG DOLYAR LANG ANG CHILD SUPPORT KO—TINAWANAN KO ITO SA KORTE, HANGGANG MALAMAN KO KUNG BAKIT AKO BINALIK NG HUKOM
LABINTATLONG DOLYAR LANG ANG CHILD SUPPORT KO—TINAWANAN KO ITO SA KORTE, HANGGANG MALAMAN KO KUNG BAKIT AKO BINALIK NG HUKOM
“Batay sa kasalukuyan mong kita, Mr. Salazar, ang pansamantalang child support mo ay labintatlong dolyar bawat buwan.”
Akala ko mali ang dinig ko.
Nasa family court kami noon, Martes ng umaga.
Nasa kabilang mesa ang dati kong partner na si Liza, nanay ng walong taong gulang naming anak na si Gab.
“Thirteen dollars?” ulit niya.
Tumango ang hukom.
“Iyan ang lumalabas sa guideline base sa kasalukuyang documented income ni Mr. Salazar.”
Napailing si Liza.
“Pero may pagkain, damit, school expenses—”
Hindi ko napigilan ang sarili ko.
“Dati naman akong nagbibigay.”
Tumingin sa akin ang hukom.
“Magkano?”
“Tatlong daan kada linggo. Mahigit isang taon.”
“May records ka?”
Doon ako natahimik.
Cash.
Tuwing Biyernes.
Inilalagay ko sa puting envelope at personal kong dinadala kay Liza.
Hindi bank transfer.
Walang resibo.
Walang pirma.
Walang text na “received.”
Sa isip ko noon, mas maganda iyon.
Ayokong maramdaman na invoice ang anak ko.
Ama ako.
Hindi customer.
“Wala po,” sagot ko.
“Then the court cannot verify those payments.”
Masakit marinig.
Mahigit labimpitong libong dolyar ang naibigay ko sa loob ng mahigit isang taon.
Pero sa loob ng courtroom, para iyong kuwento lang na ako mismo ang gumawa.
Doon ako gumawa ng mas malaking katangahan.
Kinuha ko ang wallet ko.
Naglabas ako ng sampung dolyar at tatlong tig-iisa.
Inilapag ko sa mesa.
Itinulak ko kay Liza.
“O, first month. Sobra pa yata ng ilang cents. Keep the change.”
May mahinang tumawa sa likod.
Hindi ngumiti si Liza.
Hindi rin ang hukom.
“Mr. Salazar,” sabi niya, “babalik kayo rito sa loob ng tatlong buwan para sa review.”
“Review ng ano?”
Ngayon lang niya ako tiningnan nang diretso.
“Kung bakit wala kang trabaho.”
Hindi ko naisip na mahalaga iyon.
Hanggang sa lumabas kami.
Naabutan ko si Liza sa hallway.
Iniwan niya sa courtroom ang labintatlong dolyar.
“Hindi mo kinuha.”
“Alam ko.”
“Liza, mahigit isang taon akong nagbibigay sa'yo ng tatlong daan kada linggo.”
Huminto siya.
“At mahigit isang taon din akong nagpapasalamat tuwing Biyernes.”
“Tapos dinala mo ako sa korte?”
“Dahil tumigil ka.”
“Nawalan ako ng trabaho.”
“Alam ko.”
“Then bakit?”
Tinitigan niya ako.
Pagkatapos ay may sinabi siyang hindi ko inaasahan.
“Bakit hindi mo sabihin sa akin ang totoong dahilan kung bakit ka nawalan ng trabaho?”
Natawa ako nang walang saya.
“Layoff. Ano pa ba?”
“Hindi iyon ang sinabi ng supervisor mo.”
Parang biglang lumiit ang hallway.
“Kinausap mo si Mr. Dizon?”
“Hindi. Siya ang tumawag sa akin.”
“Bakit ka niya tatawagan?”
“Sabi niya gusto niyang malaman kung sinabi mo na sa akin kung bakit ka talaga natanggal.”
Hindi na ako nakasagot.
Umuwi akong may apat na raang dolyar lang sa bank account at isang court order na labintatlong dolyar.
Akala ng ibang tao, panalo iyon.
Hindi.
Ang labintatlong dolyar ay litrato ng buhay ko sa sandaling iyon.
Walang trabaho.
Halos walang ipon.
At isang anak na kailangan pa ring kumain kahit anong sabihin ng calculator ng korte.
Nagsimula akong magbigay kay Liza noong nabawasan ang oras niya sa dental clinic.
May trabaho pa ako noon sa distribution warehouse.
Maganda ang overtime.
Kaya kada Biyernes, tatlong daang dolyar.
Minsan ako mismo ang nag-aabot.
Minsan si Gab pa ang nagbubukas ng pinto.
“Dad!”
At dahil nakita kong may laman ang refrigerator nila, may bagong sapatos si Gab kapag kailangan, at nakakabayad sila ng utilities, sapat na iyon sa akin.
Hindi ko kailanman sinabi:
“Pirmahan mo.”
Hindi ko kailanman sinabi:
“I-text mo akong natanggap mo.”
Pakiramdam ko kasi nakakababa iyon.
Ngayon alam ko na.
Ang dokumentasyon ay hindi kawalan ng pagmamahal.
Proteksyon iyon para sa lahat.
Pagkaraan ng ilang linggo, may dumating na sulat mula sa korte.
Employment review.
Kailangang alamin kung kusa ba akong umalis, na-layoff, o tinanggal dahil sa sariling kasalanan.
Tumawag ako sa clerk.
Ipinaliwanag niya:
Kung tunay na layoff, gagamitin ang actual income ko.
Pero kung matukoy na kaya kong kumita tulad ng dati at nawalan lang ako ng trabaho dahil sa misconduct, puwedeng gumamit ang korte ng “imputed income.”
Ibig sabihin, kahit wala akong kinikitang ganoon kalaki, puwede nilang kalkulahin ang child support na parang kumikita pa rin ako ng dating sahod.
Humingi ako agad ng separation record sa warehouse.
Pagdating nito, sa mailbox ko mismo binuksan.
At doon ako nanlamig.
Hindi nakalagay:
LAYOFF.
Nakalagay:
TERMINATION — ATTENDANCE.
Binasa ko nang paulit-ulit.
Attendance?
Anim na taon akong nagtrabaho roon.
Hindi ako habitual late.
Hindi ako absent nang walang paalam.
May apat na araw lang akong hindi pumasok ilang linggo bago mawalan ako ng trabaho.
At alam ko eksakto kung bakit.
Si Gab.
Ilang buwan siyang nagrereklamo ng matinding sakit ng ulo.
Nang sabihin ng pediatrician na kailangan siyang dalhin sa children's hospital para sa mas kumpletong tests, walang available leave si Liza.
Ako ang sumama.
Apat na araw.
Tests.
Waiting rooms.
Mahabang biyahe.
Takot na baka may seryosong sakit ang anak ko.
Mabuti na lang at walang nakitang delikado.
At bago ako umalis sa trabaho noon, nag-file ako ng leave.
Approved.
May pirma ng supervisor kong si Ramon Dizon.
Kaya pinuntahan ko siya.
Hindi sa warehouse.
Sa bahay niya.
Paglabas niya sa gate, halatang alam niyang hindi iyon social visit.
“Ben.”
“Bakit attendance ang nakalagay?”
Napabuntong-hininga siya.
“HR ang gumawa ng separation notice.”
“Approved mo ang apat na araw ko.”
“Oo.”
“Then sabihin mo sa kanila.”
Hindi siya agad sumagot.
“Kailangan ko lang ng sulat. Isang page. Sabihin mong approved ang leave ko.”
“Ben, kapag isinulat ko iyon, puwedeng magkaroon ng problema ang kumpanya.”
“Hindi ako humihingi ng kaso.”
“Pero magiging record iyon.”
Doon ako nainis.
“Alam mo ba kung anong mangyayari sa akin kung hindi mo sabihin ang totoo?”
Umiling siya.
“Puwede akong kalkulahan ng court na parang may dati pa akong sahod. Babayaran ko ang perang wala naman akong kinikita.”
Napahawak siya sa gate.
Pagkatapos ay sinabi niya ang totoo.
Noong nawalan ng malaking contract ang warehouse, kailangan nilang magbawas ng tao.
Gumawa sila ng ranking.
Attendance.
Overtime.
Reliability.
Coverage.
Sa unang tatlo, maayos ako.
Pero may apat na araw akong wala.
Kahit approved.
May ibang taong kailangang pumalit sa station ko.
At sa dikit-dikit na ranking ng mga empleyado, iyon ang ginamit para ilagay ako sa listahan.
“Approved ang leave ko.”
“Alam ko.”
“Para sa anak ko iyon.”
“Alam ko rin.”
“Pero ginamit ninyo pa rin laban sa akin.”
Hindi siya nakasagot.
Umuwi akong mas galit kaysa noong araw ng korte.
Pero may isa pa akong hindi alam.
Hindi pala pera ang tunay na dahilan kung bakit nagsampa si Liza.
May housing program siyang ina-apply-an.
Dalawang bedroom.
Mas ligtas na lugar.
Mas malapit sa school ni Gab.
Mahigit sampung buwan siyang naghihintay.
At dahil single parent siya, may requirement sa application.
Kung tumatanggap ng child support, kailangan may formal court order.
Kung walang order, kailangan mag-file para magkaroon ng case number.
Hindi sapat ang envelope ko.
Hindi sapat na alam naming dalawa na nagbibigay ako.
Kailangan ng dokumento.
Nalaman ko lang iyon nang tawagan ako ng nanay ni Liza na si Aling Tess.
Hindi kami close.
Sa totoo lang, ilang taon na kaming hindi nagkakasundo.
Pero diretso siyang magsalita.
“Ben, alam mo ba kung bakit talaga nag-file ang anak ko?”
“Dahil tumigil akong magbigay.”
“Hindi.”
Tahimik ako.
“Requirement sa housing.”
Parang may piraso ng puzzle na biglang lumapat.
“Bakit hindi niya sinabi?”
“Dahil kilala ka niya.”
“Ano'ng ibig sabihin?”
“Sasabihin mo, ‘Ako na bahala.’”
Bubuka sana ang bibig ko.
Pero wala akong masagot.
Dahil tama siya.
Iyon mismo ang sasabihin ko.
Ako na bahala.
Kahit wala akong trabaho.
Kahit halos wala akong pera.
Kahit ang sistema ay humihingi ng papel at ang maibibigay ko lang ay pangako.
May mas malaking problema pa.
May available nang unit.
Tatlong linggo lang ang ibinigay kay Liza para kumpletuhin ang documents.
Kung hindi, mapupunta iyon sa susunod na pamilya.
Samantala, may sarili rin akong problema.
Kailangan kong patunayan ang halos isang taong cash support.
Tinawagan ko si Aling Tess.
“Naalala mo ba yung mga Biyernes na pumupunta ako?”
“Halos lahat.”
“May isinulat ka ba kahit minsan?”
Tahimik siya.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“May diary ako.”
“Ano?”
“Simula pa 1990s nagsusulat na ako araw-araw.”
Biglang bumilis ang tibok ng puso ko.
“Ano'ng nakalagay?”
Narinig kong may binubuklat siyang pahina.
Pagkatapos ay nagbasa siya.
“Friday. Dumating si Ben. Nagbigay ng 300. Masaya si Gab.”
Napapikit ako.
“May iba pa?”
“Marami.”
“Gagamitin mo ba sa korte?”
Mahabang katahimikan.
“Kapag ginawa ko iyon, parang pinapalabas kong nagsinungaling ang anak ko.”
“Hindi nagsinungaling si Liza. Hindi lang ako makapagpatunay.”
“Sa korte, minsan pareho lang ang itsura noon.”
Hindi ko siya pinilit.
Ilang araw pagkatapos noon, nakipagkita sa akin si Liza sa maliit na café.
May dala siyang papel.
May dala rin ako.
Kailangan niya ng pirma ko sa housing certification.
Kailangan ko naman ng written statement niya tungkol sa cash na ibinigay ko.
Pareho naming alam kung gaano kapangit ang sitwasyon.
“Kailangan ko ang pirma mo,” sabi niya.
“Kailangan ko rin ang statement mo.”
Tumango siya.
“Kung hindi kita tulungan, puwede kang maipit sa malaking support order.”
“At kung hindi kita tulungan, mawawala kay Gab ang apartment.”
Tahimik kami.
Pagkatapos ay kinuha ko ang form niya.
Pinirmahan ko.
Itinulak ko pabalik.
Napatingin siya sa akin.
“Hindi mo muna hihintayin ang statement ko?”
“Hindi.”
“Ben.”
“Tatlong araw na lang bago mawala yung unit, tama?”
Tumango siya.
“Then dalhin mo na.”
“Paano kung hindi ko pirmahan yung para sa'yo?”
“Desisyon mo iyon.”
“Bakit mo ginagawa ito?”
“Dahil bedroom ni Gab ang mawawala kapag naglaro tayo ng gantihan.”
Hindi niya pinirmahan ang statement sa harap ko.
Umalis siya dala ang housing form.
At sa loob ng halos dalawang oras, akala ko naging tanga na naman ako.
Hanggang may dumating na message.
Larawan iyon ng housing form sa receiving counter.
Signed.
Submitted.
May kasunod pang message.
“Nasa court na yung statement ko.”
Napatayo ako.
Na-file na pala niya dalawang araw bago kami magkita.
Hindi niya hinintay ang kapalit ko.
At may isa pa akong nalaman.
Iyong labintatlong dolyar na iniwan niya sa courtroom?
Binalikan niya.
Dalawang araw pagkatapos ng hearing, bumalik siya sa clerk.
Kinuha niya ang pera.
May official receipt.
Nang tanungin ko kung bakit, sinabi niya:
“Kapag iniwan ko iyon doon, lalabas sa record na hindi ka nagbayad.”
“Pero nilapag ko iyon para insultuhin ka.”
“Alam ko.”
“Then bakit mo ako pinrotektahan?”
“Hindi kita pinoprotektahan.”
Tumahimik siya.
“Inayos ko ang record ni Gab.”
Iyon ang unang pagkakataong nahiya ako sa ginawa kong “keep the change.”
Akala ko noon, ako ang lalaking niloko ng sistema.
Pero habang tumatagal, mas nakikita kong hindi ganoon kasimple.
Hindi kalaban si Liza.
Hindi rin kalaban ang hukom.
At hindi labintatlong dolyar ang tunay na problema.
Ang problema ay dalawang magulang na matagal na umaasa sa usapang walang papel.
At isang sistemang hindi nakakakita ng mabuting intensyon kung wala itong dokumento.
Bago ang review hearing, dumating ang hinihintay kong sulat mula kay Ramon.
Dalawang maikling paragraph.
Walang drama.
Walang pag-amin na mali ang kumpanya.
Sinabi lang niyang approved niya ang apat na araw kong leave para samahan ang anak ko sa medical appointments.
May dates.
May pirma.
Iyon lang.
Sa araw ng review, bumalik kami sa parehong courtroom.
May tatlong bagay na wala roon noong unang hearing.
Statement ni Liza tungkol sa cash support.
Photocopies ng diary ni Aling Tess.
At sulat ni Ramon.
Tiningnan ng hukom ang separation notice.
Pagkatapos ang approved leave.
“Mr. Salazar, hindi ako mag-i-impute ng dati mong income.”
Parang may mabigat na bagay na naalis sa dibdib ko.
May bago na rin akong trabaho noon.
Mas mababa ang sahod.
Mas kaunti ang oras.
Kinuwenta iyon ng hukom.
Ang bagong child support ko ay dalawang daan at apatnapung dolyar bawat buwan.
Hindi labintatlo.
Hindi rin animnaraan.
Dalawang daan at apatnapu.
Kayang bayaran.
At totoong nakabase sa kinikita ko.
Pagkatapos ay tumingin sa akin ang hukom.
“Automatic transfer.”
“Opo.”
“Hindi cash.”
“Opo.”
“Mr. Salazar, nagbigay ka ng mahigit labimpitong libong dolyar na halos hindi makita ng korte.”
Napayuko ako.
“Opo.”
“Huwag mo nang ulitin iyon.”
“Hindi na po.”
Pagkatapos ay tumingin siya kay Liza.
“Ms. Ramos, nakatulong nang malaki sa kanya ang statement mo.”
“Opo.”
“Alam mong puwede iyong magpahina sa sarili mong posisyon?”
“Opo.”
“Bakit mo pa rin isinumite?”
Tumingin si Liza sa hukom.
“Dahil nagbayad naman talaga siya.”
Doon ako napatingin sa kanya.
“I was helping,” mahina kong sabi.
Tumingin siya sa akin.
“Alam ko.”
Huminga siya.
“Hindi naman iyon ang pinagtatalunan natin.”
Makalipas ang halos isang taon, automatic transfer na ang lahat.
Bawat unang araw ng buwan.
May confirmation.
May record.
May resibo.
Nakuha nina Liza at Gab ang apartment.
Maliit ang kuwarto ni Gab, pero tuwang-tuwa siya dahil may sariling bintana at desk.
May malinaw na parenting schedule na rin kami.
Nakasulat.
Pati holidays.
Pati school breaks.
Pati emergency contacts.
Hindi kami nagkabalikan ni Liza.
Hindi rin iyon ang kuwento.
Ang natutunan naming ay puwedeng maging mabuting magulang ang dalawang taong hindi na mabuting mag-partner sa isa't isa.
Si Ramon?
Hindi kami naging magkaibigan.
Pero hindi ko rin nakalimutan na sa huli, isinulat niya ang totoo kahit may posibleng consequence sa trabaho niya.
Si Aling Tess naman, tuloy pa rin sa diary.
Minsan ipinakita niya sa akin ang entry noong araw ng review hearing.
“Court. Okay si Ben.”
Iyon lang.
Pero napangiti ako.
At iyong labintatlong dolyar?
Hindi pala ginastos ni Liza.
Nalaman ko lang nang minsang ihatid ko si Gab.
Binuksan niya ang drawer para maghanap ng charger at nakita ko ang lumang envelope.
Nakasulat sa harap ang case number.
Nandoon pa rin ang sampu at tatlong tig-iisa.
Hindi ko tinanong kung bakit niya itinago.
Hindi na kailangan.
Dati, akala ko ang pinakamatinding eksena sa kuwento namin ay noong inilapag ko ang pera sa mesa at sinabing:
“Keep the change.”
Hindi pala.
Ang eksenang hindi ko makalimutan ay iyong bumalik si Liza sa courthouse makalipas ang dalawang araw.
Pumila siya.
Pinirmahan ang receipt.
At kinuha ang labintatlong dolyar na ginamit ko para ipahiya siya.
Hindi dahil kailangan niya ang pera.
Kundi dahil ayaw niyang may dokumentong magsasabing hindi nagbayad ang ama ng anak niya.
Ako ang naglagay ng pera sa mesa para patunayang walang halaga ang utos ng korte.
Siya ang bumalik para kunin iyon—
May you like
at turuan akong minsan, ang pinakamahalagang halaga ng pera ay hindi kung gaano ito kalaki.
Kundi kung ano ang kaya mong patunayan na ginawa mo para sa anak mo.
