PINASOK KO ANG TRABAHONG NAGPAYAMAN SA BEST FRIEND KO SA LOOB NG ANIM NA BUWAN—PAGKARAAN NG TATLONG BUWAN, NAMATAY SIYA SA HARAP KO
PINASOK KO ANG TRABAHONG NAGPAYAMAN SA BEST FRIEND KO SA LOOB NG ANIM NA BUWAN—PAGKARAAN NG TATLONG BUWAN, NAMATAY SIYA SA HARAP KO
Nanigas ang buong katawan ko.
“Kapag tumakbo ka…”
Tumingin ang lalaki sa bangkay na nasa mesa.
“…maaari kang humantong na katulad niya.”
Hindi ko alam kung biro iyon.
Pero walang tumawa.
Apat na babaeng nakapaligid sa mesa ang patuloy lang sa ginagawa nila na para bang wala silang narinig.
Ako lang ang hindi makahinga.
Ang pangalan ng lalaking nag-interview sa akin ay Dr. Felix Eze.
Hindi man lang siya mukhang tatlumpung taong gulang.
Malinis ang puting coat niya.
Maayos ang buhok.
Mahinahon ang boses.
Kung makakasalubong mo siya sa labas, iisipin mong mabait na batang doktor.
Pero pagkatapos ng sinabi niya, ibang tao na ang nakikita ko.
“Sir…”
Halos pabulong ang boses ko.
“Legal po ba ito?”
Tumingin siya sa akin.
“Anatomy graduate ka, hindi ba?”
“Opo.”
“Then alam mong ginagamit ang cadaver sa medical education at research.”
“Opo, pero—”
“May tamang dokumentasyon ang katawan.”
Tumango siya sa isang babae.
May ipinakitang folder sa akin.
Hindi ko nabasa nang maayos.
May pangalan.
May numero.
May mga pirma.
May hospital stamp.
“Ang trabaho mo,” sabi ni Felix, “ay sundin ang protocol.”
“Pero saan dadalhin ang mga organ?”
Doon siya ngumiti.
“Hindi mo kailangang malaman ang lahat sa unang araw.”
Naramdaman kong bumigat ang sikmura ko.
Pagkatapos ay itinuro niya ang pinto.
“Pwede kang umalis.”
Napatingin ako sa kanya.
“Talaga?”
“Oo.”
Parang bumalik ang hangin sa baga ko.
Pero bago ako makalakad, nagsalita ulit siya.
“Pero kung aalis ka, wala kang trabaho.”
Napatigil ako.
“Walang salary.”
Tahimik.
“Walang accommodation.”
Tahimik pa rin.
“At iyong limang daang libong naira na ibinigay sa'yo ni Princess?”
Nanlamig ako.
“Paano ninyo alam iyon?”
Hindi siya sumagot.
Doon ko unang naisip—
hindi pala basta regalo ang perang ibinigay sa akin ng kaibigan ko.
May nakakaalam.
May nagbibilang.
May naghihintay ng kapalit.
Lumabas ako ng silid na nanginginig.
Hinahanap ko si Princess.
Natagpuan ko siya sa parking area.
“Princess!”
Paglingon niya, nakita niya agad ang mukha ko.
“Ife.”
“Ano itong dinala mo sa akin?”
Lumapit siya.
“Mahinaan mo ang boses mo.”
“Huwag mo akong sabihan na hinaan ang boses ko!”
May ilang taong napatingin.
Hinila niya ako papunta sa sasakyan.
Pagkasara ng pinto, humarap ako sa kanya.
“May katawan sa loob.”
“Hospital ito.”
“Huwag mo akong gawing tanga.”
Nangingilid ang luha ko.
“Nakita kong may inilabas silang organs.”
Hindi siya nagsalita.
“Princess, ano ba talaga ang trabaho mo?”
“Ife…”
“Ano?”
Pumikit siya.
“Hindi ko alam noong una.”
Parang may humampas sa dibdib ko.
“Ano'ng ibig mong sabihin?”
“Ganoon din ako.”
“Ganoon paano?”
“May nagdala rin sa akin.”
Tahimik ako.
“Sinabi nilang trabaho sa hospital. Maganda ang sweldo. Accommodation. Bonus.”
“Tapos?”
“Nang malaman ko ang totoo, huli na.”
“Bakit hindi ka umalis?”
Napatawa siya nang walang saya.
“Akala mo hindi ko sinubukan?”
Doon ko napansin ang takot sa mukha niya.
Hindi ko iyon nakita noong dumating siya sa village sakay ng mamahaling sasakyan.
Nakita ko lang ang damit.
Ang perfume.
Ang pera.
Hindi ko nakita ang takot.
“Anong nangyari?”
tanong ko.
“May kasamahan kaming umalis.”
“Ano'ng nangyari sa kanya?”
Hindi siya sumagot.
“Princess.”
“Tatlong araw pagkatapos, sinabi nilang namatay siya sa aksidente.”
Napalunok ako.
“Naniniwala ka?”
Umiling siya.
“Hindi.”
“Then bakit mo ako dinala rito?”
Doon siya umiyak.
Tahimik lang.
Walang hagulgol.
Parang matagal nang nauubos ang luha niya.
“Kailangan ko ng taong mapagkakatiwalaan.”
Napaatras ako.
“Ginamit mo ako?”
“Hindi.”
“Limang daang libo!”
“Ife—”
“Binili mo ako!”
“Hindi!”
Hinawakan niya ang braso ko.
Inalis ko.
“May plano akong lumabas.”
Natigilan ako.
“Ano?”
“May kinokolekta akong ebidensiya.”
Tinitigan ko siya.
“Anong ebidensiya?”
“Records. Names. Payments. Mga pekeng consent form.”
Biglang bumalik sa isip ko ang folder sa silid.
“Peke ang mga dokumento?”
“Ang ilan.”
“Ang mga katawan?”
Napatingin siya sa windshield.
“Hindi lahat galing sa legal donation.”
Doon ko naramdaman ang totoong takot.
Hindi ko na siya tinanong ng detalye.
Ayoko nang malaman kung paano nila nakukuha ang ilan sa mga katawan.
Sapat nang malaman kong may mga dokumentong binabago.
May pamilyang maaaring hindi alam ang nangyayari.
At may mga empleyadong natatakot umalis.
“Pulis,” sabi ko.
Umiling agad siya.
“Hindi pa.”
“Princess!”
“May mga koneksiyon sila.”
“Hindi ibig sabihin noon na wala tayong gagawin.”
“May gagawin tayo.”
“Tayo?”
Tumango siya.
“Kaya kita kinuha.”
Napatawa ako sa galit.
“Napakabait mo.”
“Ife, kailangan ko ng taong marunong sa anatomy at mapagkakatiwalaan ko.”
“Kaya inilagay mo ako sa panganib nang hindi ko alam?”
Tahimik siya.
“Sorry.”
Hindi sapat ang salitang iyon.
Pero hindi rin ako makaalis.
Wala akong alam kung sino ang ligtas lapitan.
Wala akong sariling sasakyan.
Nakatira ako sa apartment ni Princess kasama ang dalawang babaeng empleyado rin ng hospital.
At higit sa lahat—
alam na nila kung sino ako.
Alam nila kung saan nakatira ang nanay ko.
Nang gabing iyon, tumawag ako kay Mama.
“Kumusta ang trabaho?”
tanong niya.
Pinilit kong maging normal ang boses ko.
“Okay naman.”
“Maganda ba ang hospital?”
“Opo.”
“Magpasalamat ka kay Princess. Mabuting kaibigan iyon.”
Napapikit ako.
“Opo.”
“Anak?”
“Ma?”
“Bakit parang umiiyak ka?”
“Pagod lang.”
Hindi ko sinabi ang totoo.
At doon nagsimula ang pinakamasamang tatlong buwan ng buhay ko.
Sa unang dalawang linggo, observation lang ako.
Tinuruan akong mag-check ng labels.
Magkumpara ng records.
Maghanda ng documentation.
Hindi ako pinahawak sa anumang hindi ko kayang gawin.
Pero habang tumatagal, mas marami akong napapansin.
May mga pangalan sa computer na hindi tugma sa papel.
May dates na binago.
May consent forms na pare-pareho ang pirma kahit magkakaiba ang pangalan ng donor.
May mga kahong inilalabas sa restricted area na hindi dumadaan sa normal na inventory process.
Hindi ko kinopya ang lahat.
Hindi rin ako naging espiya na parang nasa pelikula.
Takot na takot ako.
Pero may mga bagay na isinulat ko.
Dates.
File numbers.
Mga pangalan ng supervisor.
Si Princess naman ang may mas malalim na access.
Isang gabi, pinakita niya sa akin ang maliit na encrypted drive.
“Ano iyan?”
“Insurance natin.”
“Ano'ng laman?”
“Enough.”
“Ano ang enough?”
“Enough para hindi nila tayo mapatahimik.”
Hindi ako natuwa.
“Nasaan ang kopya?”
Ngumiti siya nang kaunti.
“Natuto ka na.”
May tatlong kopya raw siya.
Isa sa drive.
Isa sa cloud account na hindi nakapangalan sa kanya.
At isa sa isang taong pinagkakatiwalaan niya.
“Sino?”
“Hindi ko sasabihin.”
“Bakit?”
“Kapag hindi mo alam, hindi mo masasabi.”
Galit ako sa sagot.
Pero tama siya.
Pagkaraan ng isang buwan, nagsimulang magbago si Princess.
Hindi na siya mahilig lumabas.
Hindi na niya ginagamit ang mamahaling sasakyan kung hindi kailangan.
Minsan nagigising ako nang alas-tres ng umaga at nakikita ko siyang nakaupo sa sala.
“Hindi ka natutulog?”
“Hindi.”
“Bakit?”
“May pakiramdam akong may nakakaalam.”
“Felix?”
“Hindi ko alam.”
“Then umalis na tayo.”
“Konti pa.”
Lagi niyang sagot.
Konti pa.
Isa pang record.
Isa pang pangalan.
Isa pang payment trail.
Hanggang isang gabi, may nakita akong hindi ko inaasahan.
Nasa apartment kami.
Naliligo si Princess.
May tumunog na telepono sa mesa.
Hindi iyon ang regular niyang phone.
Maliit.
Luma.
Nakita ko ang message preview.
WE KNOW YOU COPIED THE FILES.
Nanlamig ako.
Paglabas ni Princess, ipinakita ko agad.
Namutla siya.
“Kailan dumating?”
“Ngayon lang.”
Kinuha niya ang phone.
May isa pang message.
BRING THE DRIVE TOMORROW.
Walang pangalan.
Walang paliwanag.
“Pulis na,” sabi ko.
Tahimik siya.
“Princess.”
“Oo.”
“Ngayon na.”
Tumango siya.
Sa unang pagkakataon.
May contact pala siyang abogado sa isang human-rights organization.
Hindi niya sinabi sa akin dahil natatakot siyang baka minamanmanan ang phones namin.
Kinabukasan, palihim kaming nakipagkita sa abogado sa isang maliit na restaurant.
Hindi niya sinabi na agad kaming ligtas.
Hindi rin niya sinabing sapat na ang ebidensiya para arestuhin ang lahat.
Ang sinabi niya:
“Kailangan itong ilagay sa tamang mga kamay nang hindi nalalagay sa mas malaking panganib ang mga source.”
Tinulungan niya kaming gumawa ng formal statement at kumontak ng tamang investigative authorities.
Akala ko tapos na.
Akala ko makakatakas na kami.
Mali ako.
Pagbalik namin sa apartment, bukas ang pinto.
Walang nawawala.
Pero alam naming may pumasok.
Nasa gitna ng mesa ang litrato ng nanay ko.
Litrato mula sa village.
Hindi namin iyon inilagay roon.
Napaupo ako.
“Princess.”
“I know.”
“Alam nila si Mama.”
“Ife—”
“Alam nila si Mama!”
“Makinig ka.”
“Huwag!”
Doon ako tuluyang nagalit sa kanya.
Sinampal ko siya.
Isang beses.
Malakas.
Pagkatapos ay pareho kaming natigilan.
“Ife…”
“Dinala mo ako rito.”
Umiiyak ako.
“Dinala mo ang nanay ko rito kahit hindi siya narito.”
“Sorry.”
“Tumigil ka sa sorry!”
Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Kinabukasan, umalis kami sa apartment.
Hindi na kami pumasok sa hospital.
Sa tulong ng abogado, pansamantalang inilipat si Mama sa bahay ng isang kamag-anak nang hindi sinasabi sa maraming tao kung nasaan siya.
Nagbigay kami ng statements.
Ibinigay ni Princess ang isang kopya ng files.
At doon ko naisip na tapos na ang pinakamasama.
Makalipas ang limang araw, tumawag si Princess.
“Ife, kailangan kitang makita.”
“Nasaan ka?”
“Sa lumang apartment.”
“Ano?!”
“May kailangan akong kunin.”
“Bakit ka bumalik?”
“May naiwan akong bagay.”
“Lumabas ka riyan.”
“Papunta na ako.”
“Princess, lumabas ka ngayon.”
Naputol ang tawag.
Tumawag ako ulit.
Walang sagot.
Tinawagan ko ang abogado.
Pagkatapos ay sumakay ako sa taxi papunta roon.
Hanggang ngayon, iyon ang desisyong paulit-ulit kong iniisip.
Dapat ba akong pumunta?
Dapat ba akong maghintay?
Dapat ba akong tumawag lang sa pulis?
Pero kapag best friend mo ang nasa panganib, hindi laging malinaw ang tamang desisyon habang nangyayari ang lahat.
Pagdating ko, bahagyang bukas ang pinto.
“Princess?”
Walang sagot.
Pumasok ako.
Nasa sahig siya.
May dugo sa gilid ng ulo niya.
“Princess!”
Tumakbo ako.
Humihinga pa siya.
Mahina.
May isang lalaking nakahandusay malapit sa kusina.
Hindi ko kilala.
May basag na vase sa tabi niya.
Mukhang nagkaroon ng struggle.
“Tumawag ka…”
bulong ni Princess.
“Kailangan natin ng ambulance.”
Hinawakan niya ang braso ko.
“Drive.”
“Nasaan?”
“Bag.”
Nakita ko ang bag niya sa sofa.
“May isa pang kopya?”
Tumango siya.
“Wala akong pakialam sa files!”
“Ife…”
“Tumahimik ka.”
Tinawagan ko ang emergency services.
Habang kausap ko sila, biglang gumalaw ang lalaking nasa kusina.
Tumayo siya.
Dugo ang noo.
Tumingin sa amin.
At lumapit.
Napaatras ako.
“Stay back!”
Hindi siya tumigil.
May hawak siyang kutsilyo mula sa kitchen counter.
Hindi ko maalala lahat ng sumunod.
Iyon ang totoo.
May mga sandaling malinaw.
May mga sandaling parang pira-pirasong larawan.
Naalala kong sumigaw si Princess.
Naalala kong hinila niya ako.
Naalala kong bumagsak kaming dalawa.
Naalala kong nakita kong hawak ng lalaki ang kutsilyo.
At naalala kong may mabigat akong bagay na dinampot mula sa sahig.
Pero ang sumunod—
tunog.
Sigaw.
Takot.
Pagkatapos katahimikan.
Nang luminaw ulit ang isip ko, nakahandusay ang lalaki.
Buhay pa.
Ako, nanginginig.
At si Princess—
nakasandal sa dingding.
May dugo sa damit niya.
“Princess.”
Gumapang ako papunta sa kanya.
“Princess!”
Dumilat siya.
“Ife…”
“Ambulance is coming.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Stay with me.”
Ngumiti siya nang mahina.
“Galit ka pa?”
Napahagulgol ako.
“Tumahimik ka.”
“Deserve ko.”
“Tumahimik ka!”
“Ife…”
“Please.”
Then nangyari ang sandaling nagpabago sa buong buhay ko.
Napansin kong may sugat siya sa tagiliran.
Sa gitna ng gulo, nasaksak siya.
At dumudugo nang malakas.
Pinisil ko ang tela sa sugat.
“Please.”
Nanginginig ang kamay ko.
“Please, Princess.”
Nagsimula siyang mawalan ng malay.
“Look at me!”
Dumating ang responders.
Inilayo nila ako.
Ginawa nila ang kaya nila.
Dinala siya sa ospital.
Hindi sa pinagtatrabahuhan namin.
Sa ibang medical center.
Sumama ako.
May dugo niya sa damit ko.
May dugo niya sa kamay ko.
Nasa waiting area ako nang lumapit ang doktor.
At bago pa siya magsalita—
alam ko na.
Hindi nila siya nailigtas.
Doon nagsimula ang kasinungalingang sinabi ko sa sarili ko sa loob ng maraming buwan.
Pinatay ko ang best friend ko.
Hindi dahil sinaksak ko siya.
Hindi ko ginawa iyon.
Hindi dahil gusto ko siyang mamatay.
Hindi kailanman.
Pero dahil nang araw na iyon, sa gitna ng struggle, nang sumugod ang lalaki sa amin, hinila ako ni Princess palayo sa direksiyon ng kutsilyo.
Ako ang dapat tamaan.
Siya ang tinamaan.
Sa isip ko, simple ang kuwento.
Kung hindi ako pumunta, baka buhay siya.
Kung hindi niya ako hinila, ako ang nasaksak.
Kung hindi ako sumama sa trabahong iyon, baka iba ang nangyari.
Kaya kapag tinatanong ko ang sarili ko kung sino ang pumatay kay Princess—
ako ang sinisisi ko.
Pero hindi iyon ang sinabi ng imbestigasyon.
Hindi rin iyon ang sinabi ng abogado.
At hindi iyon ang sinabi ng mama ni Princess nang lumuhod ako sa harap niya sa libing.
“Kasalanan ko.”
Hinawakan niya ang mukha ko.
“Huwag.”
“Ako sana iyon.”
“Huwag mong gawin iyan sa anak ko.”
Napatingin ako.
“Ma'am—”
“Pinili niyang iligtas ka.”
Umiiyak siya.
“Huwag mong gawing kasalanan ang huling ginawa niyang kabutihan.”
Hindi ko nakalimutan iyon.
Ang lalaking nasa apartment ay nakaligtas.
At dahil buhay siya, nagkaroon ng pagkakataon ang mga awtoridad na imbestigahan kung sino siya at bakit siya naroon.
Hindi ko ilalagay ang lahat ng detalye rito.
Ang mahalaga—
hindi pala hiwalay ang nangyari sa apartment sa mas malaking imbestigasyon.
Ang ebidensiyang kinolekta ni Princess ay hindi nawala.
Iyon ang pinakamalaking pagkakamali ng mga taong gustong patahimikin siya.
Akala nila nasa isang drive lang ang lahat.
Hindi.
May kopya ang abogado.
May naipasa na sa investigators.
May backup na hindi nila nahanap.
At sa loob ng sumunod na mga buwan, nagsimulang mabuo ang kaso.
Hindi pala lahat ng empleyado sa hospital ay sangkot.
Maraming doktor at nurse ang walang kaalam-alam sa nangyayari sa restricted operation.
May maliit na grupo sa loob at mga kasabwat sa labas na gumagamit ng lehitimong institusyon bilang takip para sa ilegal na gawain.
May mga pekeng dokumento.
May maling records.
May pera sa mga account na hindi tugma sa normal na operasyon.
May mga pamilyang kailangang kontakin.
May mga katawan at medical records na kailangang suriin nang maingat at may paggalang.
Hindi ito natapos sa isang dramatic raid na kinabukasan.
Umabot ng mahigit isang taon ang ilang bahagi ng imbestigasyon.
May mga suspension.
May mga arrest.
May mga kasong isinampa.
May mga taong napatunayang walang kinalaman.
At may mga taong kinailangang humarap sa korte.
Si Dr. Felix Eze ay isa sa mga inimbestigahan.
Hindi ko na kailangang malaman ang bawat detalye ng buhay niya.
Sapat sa akin na hindi na niya ako kayang tingnan at sabihing maaari akong humantong sa mesa kung tatakbo ako.
Tumakbo ako.
Nagsalita ako.
At nabuhay ako.
Pero si Princess hindi.
Iyon ang pinakamahirap tanggapin.
Makalipas ang halos dalawang taon, bumalik ako sa village.
Hindi na ako nagtatrabaho sa anatomy field.
Sa loob ng ilang buwan pagkatapos ng nangyari, hindi ko kayang makakita kahit ng puting coat nang hindi nanginginig.
Nag-therapy ako.
Unti-unti.
Walang himala.
May mga gabi pa ring nagigising ako sa tunog na wala naman.
May mga araw na naiisip kong tawagan si Princess bago ko maalalang wala na siya.
Pero bumalik ako sa pag-aaral.
Nag-aral ako ng health-data management at medical compliance.
Gusto kong maintindihan kung paano ginagamit ang records para protektahan ang pasyente—
at kung paano nagagamit ang maling records para itago ang pang-aabuso.
Ang limang daang libong naira na ibinigay ni Princess sa akin?
Matagal kong hindi ginastos ang natira.
Parang maruming pera sa paningin ko.
Hanggang makausap ko ang mama niya.
“Gamitin mo.”
“Hindi ko kaya.”
“Bakit?”
“Dahil iyon ang perang nagdala sa akin doon.”
Umiling siya.
“Hindi.”
Tumingin siya sa akin.
“Anak ko ang nagdala sa'yo doon.”
Masakit.
Pero tama.
“Pero ngayon alam mo na ang totoo. Gamitin mo para makalayo sa buhay na iyon.”
Ginamit ko ang bahagi nito sa tuition.
Makalipas ang ilang taon, nakahanap ako ng trabaho sa isang nonprofit na tumutulong sa mga pamilyang nahihirapang unawain ang medical records at consent documents.
Hindi ako milyonarya.
Wala akong mamahaling sasakyan.
Wala akong designer clothes.
Pero tuwing may batang graduate na lumalapit sa akin at nagsasabing desperado na siyang makahanap ng trabaho, lagi kong sinasabi ang bagay na sana'y sinabi sa akin noon:
“Kapag masyadong maganda ang alok at ayaw nilang ipaliwanag nang malinaw ang trabaho, magtanong ka.”
“Kapag pinipilit kang manahimik, magtanong ka pa.”
“At kapag may nagbabanta sa'yo para hindi ka umalis, hindi na iyon trabaho.”
Minsan tinatanong ako ng mga tao tungkol kay Princess.
Sinasabi nilang:
“Siya ba ang kaibigan mong yumaman agad?”
At palagi kong sinasagot:
“Oo.”
Pero hindi iyon ang paraan ng pag-alala ko sa kanya.
Hindi ko siya naaalala sa kotse.
Hindi sa perfume.
Hindi sa mamahaling damit.
Naalala ko siya noong NYSC.
Pawis.
Pagod.
Tumatawa habang naghahati kami ng pagkain.
Naalala ko siyang bumalik sa village na parang nahanap na niya ang sagot sa buhay.
Ang hindi ko alam—
humihingi pala siya ng tulong sa tanging paraan na alam niya.
Mali ang ginawa niyang dalhin ako roon nang hindi sinasabi ang totoo.
Matagal akong nagalit sa kanya dahil doon.
At may karapatan akong magalit.
Pero hindi ibig sabihin noon na masama siyang tao.
Isa siyang takot na babae na gumawa ng maling desisyon habang sinusubukang itama ang mas malaking mali.
At sa huling sandali niya, ginawa niya ang isang bagay na hindi ko kailanman hiniling.
Inilagay niya ang sarili niya sa pagitan ko at ng panganib.
Kaya kapag sinasabi kong:
“Tatlong buwan matapos akong isama ng best friend ko sa trabahong nagpayaman sa kanya, pinatay ko siya,”
hindi iyon literal na katotohanan.
Iyon ang kasalanang matagal kong ipinataw sa sarili ko.
Ang totoong kuwento ay mas mahirap.
Hindi ko pinatay si Princess.
May ibang taong gumawa ng karahasang kumitil sa buhay niya.
At may sistemang puno ng takot, kasinungalingan, at pananahimik na naglagay sa aming dalawa sa panganib.
Ang ginawa ko ay mabuhay.
Magsalita.
At dalhin ang katotohanang hindi na niya kayang sabihin.
Hanggang ngayon, may litrato kami sa phone ko mula noong NYSC.
Pareho kaming nakangiti.
Walang pera.
Walang sasakyan.
Walang ideya kung saan kami dadalhin ng buhay.
Minsan tinitingnan ko iyon at sinasabi:
“Princess, pinatawad na kita.”
Pagkatapos, may isa pa akong sinasabi.
Mas mahirap.
Pero mas kailangan kong marinig.
“Ife, pinapatawad na rin kita.”
Dahil may mga taong namamatay habang inililigtas tayo.
May you like
Ang pinakamagandang paraan para parangalan sila ay hindi ang gugulin ang natitirang buhay natin sa pagpaparusa sa sarili.
Kundi ang gamitin ang buhay na naiwan sa atin para tiyaking ang katotohanang ipinaglaban nila ay hindi rin maililibing kasama nila.
