SIYAM NA TAON KONG INALAGAAN ANG PARENTS NG HUSBAND KO. PERO NANG MA-ER ANG SARILI KONG NANAY AT HINILING KO LANG NA IHATID NIYA AKO, ANG SAGOT NIYA: “HINDI KO NAMAN MAGULANG ANG NANAY MO. BAKIT AKO ANG KAILANGANG MAABALA?”
SIYAM NA TAON KONG INALAGAAN ANG PARENTS NG HUSBAND KO. PERO NANG MA-ER ANG SARILI KONG NANAY AT HINILING KO LANG NA IHATID NIYA AKO, ANG SAGOT NIYA: “HINDI KO NAMAN MAGULANG ANG NANAY MO. BAKIT AKO ANG KAILANGANG MAABALA?”
Nine years.
Ako ang nag-aayos ng gamot ng father niya.
Ako ang nagluluto.
Ako ang nag-aasikaso ng appointments.
Ako ang sumasalo sa araw at gabing kailangan nila ng tulong.
Then tumawag ang kapitbahay ng parents ko sa Nueva Ecija.
Nadulas si Mama sa bathroom.
Nasa emergency room.
At hindi kayang asikasuhin ni Tatay nang mag-isa.
So isang bagay lang ang hiningi ko kay Miguel.
“Pwede mo ba akong ihatid? Tulungan lang natin si Tatay sa admission. Makakabalik ka rin tonight.”
Hindi man lang siya halos tumingin sa akin.
“May delivery ako bukas.”
“Hindi kita pinapastay. Ihatid mo lang ako.”
“Nasaan kapatid mo?”
“Nasa Cebu. Bukas pa makakauwi.”
Then sinabi niya:
“Hindi ko naman magulang ang nanay mo. Bakit ako ang kailangang maabala?”
Nasa kamay ko noon ang medicine box ng sarili niyang father.
Kaya sabi ko:
“Sige. Magbu-bus na lang ako. Ikaw muna mag-asikaso kay Papa.”
Biglang tumaas ang boses niya.
“Aalis ka tapos iiwan mo sa akin lahat? Sino magpapakain? Sino magpapainom ng gamot?”
Tiningnan ko siya.
“Anak ka niya, Miguel.”
“At ikaw ang nasa bahay!”
Doon ko naintindihan.
Sa kanya, hindi pala work ang nine years kong pag-aalaga.
Hindi sacrifice.
“Nasa bahay” lang ako.
Pumasok ako sa room at kinuha ang old red suitcase ko.
Then lumapit ang 7-year-old daughter naming si Sofia.
“Aalis tayo, Mama?”
“Pupunta ako kay Lola. Nasa hospital siya.”
Tumayo agad siya.
“Sasama ako. Dadalhin ko drawing ko para gumaling siya.”
Ayaw siyang pasamahin ni Miguel.
Then hinawakan niya ang suitcase ko.
“Pati anak ko, ilalayo mo?”
“Dadalawin namin ang nanay ko. Alam mo kung saan kami pupunta.”
“Paano ang tatay ko?”
“Nandito ka. Nandito rin si Mama. Lahat nasa blue notebook.”
“Hindi ko alam ang mga ginagawa mo!”
Tumingin ako sa kanya.
“Noong una, hindi ko rin alam.”
For one second, akala ko naintindihan niya.
Then tumawa siya.
“Kapag lumabas ka sa pintong ’yan, huwag kang umasang susunduin kita.”
Kinuha ko ang suitcase mula sa kamay niya.
Then narinig ko ang mother-in-law ko mula sa sala:
“Miguel, kunin mo muna ang perang hawak niya. Pera natin ’yan.”
Biglang humigpit ang kapit ni Sofia sa kamay ko.
At doon ko na-realize:
Hindi lang pala tungkol kay Mama ang gabing iyon.
Lumabas ako ng kuwarto.
Nakatayo si Mama Lourdes, ang mother-in-law ko, sa tabi ng dining table. Nakahalukipkip siya habang nakatingin sa handbag ko.
“Ibigay mo muna ang ATM card,” sabi niya. “Baka maubos mo ang pera sa hospital ng nanay mo.”
Hindi ako makapaniwala.
“Nay, emergency po ito.”
“Emergency rin ang pangangailangan ng asawa ko. Sino bibili ng gamot niya kapag dala mo lahat?”
“May iniwan po akong budget. Nasa blue notebook ang lahat.”
Sumingit si Miguel.
“Just give me the card, Elena.”
Elena ang pangalan ko.
Pero sa siyam na taong pagsasama namin, bihira niya akong tawagin sa pangalan kapag may kailangan siya.
Karaniwan, “Asan ang gamot ni Papa?” o “Bakit wala pang pagkain?”
Ngayon, bigla niyang naalala ang pangalan ko.
“Hindi,” sagot ko.
Nagulat silang dalawa.
“What did you say?” tanong ni Miguel.
“Hindi ko ibibigay ang ATM card ko. May sariling account kayo. At ang perang nasa akin, may bahagi roong galing sa ipon ko bago tayo ikasal.”
Lumapit si Mama Lourdes.
“Anong ipon? Wala ka namang trabaho!”
Napangiti ako nang mapait.
“Noong bago ako tumira rito, may trabaho ako sa pharmacy. Nag-resign ako dahil sinabi ninyong walang mag-aalaga kay Papa pagkatapos ng stroke niya.”
Tahimik siya.
“Hindi ako binayaran sa siyam na taon. Pero hindi ibig sabihin wala akong ginawa.”
Biglang hinablot ni Miguel ang handbag ko.
Napaatras si Sofia.
“Papa, stop!”
Doon ako tuluyang natakot.
Hindi para sa pera.
Kundi dahil nakikita ng anak namin kung paano niya ako tratuhin.
“Miguel, ibalik mo ang bag ko.”
Hindi siya gumalaw.
Kaya inilabas ko ang phone ko.
“Kapag hindi mo ibinalik, tatawag ako sa barangay para humingi ng tulong.”
Matagal niya akong tinitigan.
Pagkatapos ay ibinato niya ang handbag sa sofa.
“Fine. Go. Tingnan natin kung hanggang kailan ka tatagal nang wala ako.”
Kinuha ko ang bag.
Hinawakan si Sofia.
At lumabas kami.
Sa terminal, halos hindi ako makahinga sa kaba.
Tinawagan ko ang kapitbahay namin sa Nueva Ecija.
“Aling Nena, kumusta po si Mama?”
“Stable na siya, anak. May bali sa balakang at kailangan pang obserbahan. Nandito ako kasama ng tatay mo.”
Napaupo ako sa bench.
“Salamat po. Papunta na kami.”
Habang nasa bus, nakatulog si Sofia sa balikat ko.
Hawak pa rin niya ang drawing na ginawa niya para kay Lola.
Ako naman, nakatingin lang sa madilim na highway.
Siyam na taon kong inuna ang pamilya ni Miguel.
At ngayong isang gabi lang ang hinihingi ko para sa sarili kong nanay, para akong kriminal na tumatakas.
Pagdating namin sa hospital, nakita ko si Tatay sa hallway.
Payat siya.
Namumula ang mga mata.
“Elena…”
Niyakap niya ako nang mahigpit.
“Anak, pasensya na. Alam kong marami kang inaasikaso.”
Doon ako napaiyak.
“Tay, huwag po kayong mag-sorry. Anak ninyo ako.”
Hinawakan niya ang mukha ko.
“Alam ko. Pero matagal na naming nararamdamang nahihirapan kang umalis sa bahay nila.”
Hindi ako nakasagot.
Kasi totoo.
Hindi ako basta makadalaw sa parents ko.
Laging may gamot.
May checkup.
May kailangang pakainin.
At kapag nagsasabi akong gusto kong umuwi kahit isang weekend, sasabihin ni Miguel na selfish ako.
Nang makita ko si Mama sa hospital bed, lalo akong naiyak.
“Anak,” bulong niya, “bakit mo pa dinala si Sofia? Baka mahirapan kayo.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Ma, gusto ko po kayong makita.”
Ngumiti siya nang mahina.
“Akala ko hindi ka na makakapunta.”
Ang simpleng pangungusap na iyon ang pinakamasakit.
Dahil maging ang sarili kong nanay, nasanay nang hindi ako available.
Kinabukasan, dumating ang kapatid kong si Carlo mula Cebu.
Siya ang nag-asikaso ng ilang hospital documents habang ako ang nagbantay kay Mama.
Bandang tanghali, sunod-sunod ang tawag ni Miguel.
Hindi ko agad sinagot.
Pagkatapos, may message.
Nasaan ang gamot ni Papa para sa tanghali?
Sumagot ako:
Nasa medicine organizer. Nakasulat sa blue notebook. Kung may tanong tungkol sa dosage, tawagan ang doctor.
Makalipas ang limang minuto:
Hindi kumakain si Papa. Umuwi ka na.
Napatingin ako sa phone.
Hindi niya tinanong kung buhay ba ang nanay ko.
Hindi niya tinanong kung kailangan ba namin ng pera.
Ang concern niya, wala siyang mapakain sa tatay niya.
Sumagot ako:
Miguel, siyam na taon kong ginawa iyan. Kaya mo ring matutunan.
Hindi siya nag-reply.
Pero makalipas ang isang oras, tumawag si Mama Lourdes.
“Elena! Hindi namin mahanap ang maintenance prescription!”
“Nasa clear folder po, second drawer.”
“Bakit ang hirap mong kausapin? Uuwi ka ba o hindi?”
Napapikit ako.
“Nay, nasa hospital po ang nanay ko.”
“At may sakit din ang asawa ko!”
Huminga ako nang malalim.
“Alam ko po. Kaya nga iniwan ko ang complete instructions. Pero anak ninyo si Miguel. Hindi puwedeng ako lang ang marunong mag-alaga.”
Binaba niya ang phone.
That evening, habang natutulog si Mama, kinausap ako ni Carlo.
“Ate, gaano katagal ka nang ganito?”
Napatingin ako.
“Ganito paano?”
“Parang kailangan mong humingi ng permiso para alagaan ang sarili mong pamilya.”
Hindi ako nakasagot.
Umupo siya sa tabi ko.
“Ate, mahal mo sila. Alam ko. Pero hindi ibig sabihin noon na kailangan mong ubusin ang sarili mo.”
Doon ko sinabi sa kanya ang lahat.
Ang mga panunumbat.
Ang pera.
Ang pagtawag sa akin na walang trabaho.
At ang sinabi ni Miguel noong gabi ng emergency.
Nang matapos ako, tahimik si Carlo.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Dito muna kayo ni Sofia. Tutulungan kitang magplano.”
Sa unang pagkakataon, hindi ko naramdaman na kailangan kong ipaliwanag kung bakit ako pagod.
Makalipas ang apat na araw, nakalabas na si Mama sa hospital.
Kailangan niya ng rehabilitation at tulong sa paggalaw.
Nagpasya akong manatili muna sa Nueva Ecija.
Hindi para gantihan si Miguel.
Kundi dahil kailangan ako ng nanay ko.
At kailangan ko ring pag-isipan ang buhay ko.
Isang linggo pagkatapos naming umalis, dumating si Miguel.
Hindi niya sinabi kung darating siya.
Bigla na lang siyang nasa gate.
“Elena, we need to talk.”
Lumabas ako habang nasa loob si Sofia kasama si Carlo.
“Okay.”
Mukha siyang pagod.
“Hindi ko alam kung gaano karaming ginagawa mo sa bahay.”
Tahimik akong nakatingin sa kanya.
“Tatlong araw pa lang, nagkakagulo na kami.”
“Anong nangyari?”
“Nalimutan kong bumili ng gamot. Hindi ko alam ang schedule ni Papa. Nag-away kami ni Mama dahil hindi niya mahanap ang mga gamit.”
Huminga siya nang malalim.
“I'm sorry.”
Matagal kong hinintay ang mga salitang iyon.
Pero hindi sapat ang isang apology.
“Miguel, bakit kailangan ko munang umalis bago mo maintindihan?”
Napayuko siya.
“I took you for granted.”
Tumango ako.
“Yes.”
“Come home.”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi pa.”
Nagulat siya.
“Elena…”
“Hindi ako babalik para gawin ulit ang lahat habang tinatawag ninyo akong walang silbi.”
Tahimik siya.
“Kung gusto mong ayusin ang marriage natin, kailangan mong matutunang maging asawa at anak na may sariling responsibilidad.”
“I'm trying.”
“Then keep trying. Kahit wala ako roon.”
Umalis siyang walang sigawan.
At sa unang pagkakataon, hindi ko siya hinabol.
Sa mga sumunod na buwan, nagkaroon kami ng counseling.
Si Miguel, nagsimulang personal na mag-asikaso ng appointments ng parents niya.
Kumuha rin sila ng part-time caregiver para sa father niya.
Hindi agad naging madali.
May mga pagkakataong bumabalik ang dating ugali niya.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi na ako nananahimik.
Samantala, bumalik ako sa pag-aaral ng updated pharmacy procedures at nag-apply ng part-time position sa isang local pharmacy.
Nang matanggap ako, umiyak ako sa harap ng manager.
Hindi dahil malaki ang sweldo.
Kundi dahil sa unang pagkakataon matapos ang siyam na taon, may oras akong nakalaan para sa sarili kong buhay.
Isang hapon, tinanong ako ni Sofia:
“Mama, babalik ba tayo sa bahay ni Papa?”
Hinaplos ko ang buhok niya.
“Hindi ko pa alam, anak.”
“Galit ka ba sa kanya?”
Umiling ako.
“Hindi. Pero may mga bagay na kailangang magbago.”
Napaisip siya.
“Like sharing chores?”
Napangiti ako.
“Yes, sweetheart. Exactly.”
Makalipas ang anim na buwan, nagpasya kaming ni Miguel na subukang ayusin ang relasyon namin habang magkahiwalay pa rin ang tirahan.
Hindi ko ipinangakong babalik agad ako.
At hindi niya puwedeng gawing kondisyon ang pag-aalaga ko sa parents niya.
May regular schedule kami para kay Sofia.
May malinaw na financial responsibilities.
At higit sa lahat, hindi na ako papayag na ang pagiging mabuting asawa ay mangahulugang wala na akong karapatang maging anak sa sarili kong mga magulang.
Isang Sunday afternoon, bumisita si Miguel sa bahay ng parents ko.
May dala siyang groceries.
Pagkakita niya kay Mama, lumapit siya.
“Ma, I'm sorry I wasn't there when you needed help.”
Tahimik siyang tiningnan ni Mama.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Miguel, hindi ko kailangan ng mamahaling regalo. Gusto ko lang malaman mong anak ko rin si Elena.”
Napayuko siya.
“Opo.”
“At hindi lang siya asawa mo.”
Tumango siya.
“Opo, Ma.”
Napatingin ako sa kanila.
Hindi ko alam kung magiging maayos ang lahat.
Pero alam kong sa pagkakataong iyon, hindi na ako nag-iisa sa pagsasabi ng katotohanan.
Kinagabihan, habang tinutulungan ko si Sofia sa homework niya, may isinulat siya sa notebook.
My hero is my mother.
Napangiti ako.
“Why me?”
Tumingin siya sa akin.
“Because you take care of everyone.”
Napaluha ako.
Pagkatapos ay dinagdagan niya ang sentence.
And now she's learning to take care of herself too.
Niyakap ko siya nang mahigpit.
Doon ko naintindihan ang pinakamahalagang bagay na natutuhan ko sa gabing umalis kami dala ang red suitcase.
Hindi ko kailangang tumigil magmahal para matutong magtakda ng boundaries.
Hindi ko kailangang pabayaan ang isang pamilya para tulungan ang isa pa.
At hindi ko kailangang tanggapin na walang halaga ang siyam na taon kong pag-aalaga dahil wala akong natatanggap na sweldo.
Ako si Elena.
Siyam na taon kong inalagaan ang parents ng husband ko.
Pero noong gabing nangailangan ang sarili kong nanay, nalaman kong sa paningin nila, obligasyon ko ang lahat at karapatan ko ang halos wala.
Masakit iyon.
Pero naging simula rin iyon ng pagbabago.
May you like
Dahil ang pag-aalaga ay pagmamahal, hindi habambuhay na pagkakautang. At ang isang taong laging nandiyan para sa lahat ay may karapatan ding may sumalo sa kanya kapag siya naman ang nangangailangan.
WAKAS.
